Βυζαντινή Τέχνη

Ο Μωυσής στο ψηφιδωτό των Αγίων Αποστόλων Θεσσαλονίκης

Ψηφιδωτή κεφαλή του Μωυσή στους Αγίους Αποστόλους Θεσσαλονίκης, σε στροφή τριών τετάρτων, με γαλαζογκρίζα μαλλιά και τμήμα του χρυσού φωτοστεφάνου
Κεφαλή του Μωυσή, ψηφιδωτό στον ναό των Αγίων Αποστόλων Θεσσαλονίκης, αρχές 14ου αιώνα. Ο χρυσός κάμπος έχει σε μεγάλο βαθμό χαθεί και αφήνει ορατό το υπόστρωμα.

Ιδωμένη από κοντά, η κεφαλή του Μωυσή στα ψηφιδωτά του ναού των Αγίων Αποστόλων στη Θεσσαλονίκη διαλύεται σε ένα πεδίο από μικρούς χρωματιστούς κύβους, στρωμένους σειρά τη σειρά πάνω στο φούσκωμα της παρειάς, στο τόξο του φρυδιού, στη ράχη της μύτης. Το θραύσμα ανήκει στον διάκοσμο των αρχών του 14ου αιώνα, σε ένα κτήριο που αρχικά δεν ήταν καν αφιερωμένο στους Αποστόλους. Καθολικό Μονής της Θεοτόκου ήταν, ίδρυμα του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Νήφωνος Α΄, τη συμβολή του οποίου στην ανέγερση και στον ψηφιδωτό διάκοσμο μνημονεύουν τρεις επιγραφές. Μετά την καθαίρεσή του, το έργο το συνέχισε ο μαθητής του Παύλος, ηγούμενος της Μονής. Η ίδρυση χρονολογείται συνήθως στα 1310–1314, μολονότι μια βιβλιοκρισία του 1976 στα Μακεδονικά τοποθετεί την πατριαρχία του Νήφωνος, και μαζί της την ίδρυση της Μονής, στα 1312–1315.

Συνεκτικό είναι το πρόγραμμα των ψηφιδωτών του κυρίως ναού: στον τρούλο ο Παντοκράτωρ, περιστοιχισμένος από προφήτες, στα λοφία οι τέσσερις Ευαγγελιστές, στους θόλους σκηνές από τον κύκλο του Δωδεκαόρτου. Μαζί με τα σύγχρονά τους σύνολα της Κωνσταντινουπόλεως, και πάνω απ' όλα εκείνο της Μονής της Χώρας, συγκαταλέγονται στα τελευταία μεγάλα έργα της βυζαντινής εντοίχιας ψηφιδογραφίας. Μέσα σε αυτό το σύνολο ο Μωυσής είναι ένα κεφάλι ανάμεσα σε πολλά. Απομονωμένο όμως σε λεπτομέρεια, το κεφάλι αυτό δείχνει με σπάνια καθαρότητα πώς σκεφτόταν ένα πρόσωπο ο ψηφοθέτης της παλαιολόγειας εποχής.

Ένα πρόσωπο φτιαγμένο από ψηφίδες

Στραμμένη κατά τα τρία τέταρτα προς τα αριστερά του θεατή, η κεφαλή γέρνει ελαφρά, κι έτσι ο άξονας του προσώπου διασχίζει λοξά το πεδίο. Ανατομικά, η μορφή στρέφεται προς τα δικά της δεξιά. Το πλατύ επίπεδο της παρειάς που βλέπει προς τον θεατή είναι επομένως η αριστερή πλευρά του προσώπου, ενώ η άλλη πλευρά υποχωρεί, πέρα από τη μύτη, σε μια στενή λωρίδα σκιάς. Περίγραμμα από σκούρες ψηφίδες, καστανές και σχεδόν μαύρες, κλείνει το πρόσωπο και το χωρίζει από ό,τι το περιβάλλει.

Βλέμμα, φρύδι και σαρκώματα

Κέντρο της συνθέσεως είναι το μάτι. Το άνω βλέφαρο αποδίδεται με ψηφίδες ώχρας και κιτρινωπές, το λευκό του ματιού με ανοιχτόχρωμους κύβους, και η σκούρα κόρη κάθεται προς την εσωτερική γωνία, ώστε το βλέμμα να ταξιδεύει προς τα αριστερά του θεατή, πέρα από την άκρη του θραύσματος. Από πάνω, ένα σταθερό τόξο καστανών ψηφίδων διαγράφει το φρύδι και συνεχίζει ως τη ρίζα της μύτης. Κάτω από το μάτι, ένας μηνίσκος από γκριζοπράσινες ψηφίδες σκάβει την κοιλότητα της κόγχης, και το ίδιο ψυχρό πράσινο κατεβαίνει κατά μήκος της ράχης της μύτης, για να χαθεί στη σκιασμένη πλευρά του προσώπου.

Στη φωτισμένη παρειά, αντίθετα, ο ψηφοθέτης συσσωρεύει ψηφίδες κρεμ, λευκές και απαλές ροζ, σε καμπύλες σειρές που ακολουθούν τη φόρμα αντί για κάποιον κάνναβο. Οι θερμότεροι τόνοι, κόκκινοι και ρόδινοι, φυλάγονται για το ρουθούνι, την άκρη της παρειάς και τα χείλη, όπου λίγοι έντονα κόκκινοι κύβοι, πλαισιωμένοι από σκουρότερους, χαράζουν τη γραμμή του στόματος. Κάτω από τα χείλη, το πηγούνι πλάθεται ξανά με ανοιχτούς τόνους. Μικρές και πυκνά τοποθετημένες είναι οι ψηφίδες του προσώπου, κατά κανόνα πολύ μικρότερες από τους κύβους του φωτοστεφάνου, και τα ακανόνιστα σχήματά τους αφήνουν λεπτά διάκενα που πιάνουν το φως αλλιώς από σειρά σε σειρά. Η επιφάνεια μοιάζει έτσι να πάλλεται, καθώς η πράσινη σκιά και η θερμή σάρκα συναντιούνται χωρίς σκληρό όριο.

Μαλλιά σε γαλάζιο, λευκό και αργυρόγκριζο

Προς τα πάνω δεξιά, το πρόσωπο παραχωρεί τη θέση του στα μαλλιά, χτισμένα από κυματιστές ταινίες γαλάζιων, γαλαζογκρίζων, λευκών και σκούρων ψηφίδων. Ξεχωριστούς βοστρύχους οι γραμμές δεν σχεδιάζουν. Οργανώνονται σε ρυθμικά κύματα, εναλλάσσοντας φως και σκιά με τρόπο που υποβάλλει όγκο και κίνηση και μένει ταυτόχρονα διακοσμητικός. Στον κρόταφο, μια μεταβατική ζώνη από γκρίζες και ψυχρές πράσινες ψηφίδες μαλακώνει το πέρασμα από τη σάρκα στα μαλλιά. Η συγκράτηση αυτή της παλέτας, ψυχρής και αργυρής μάλλον παρά θερμής, αξίζει την προσοχή μας, αν τη δει κανείς υπό το φως της υφολογικής συζητήσεως που ακολουθεί.

Ο χρυσός αφαιρέθηκε, το κονίαμα επιστρώθηκε: η κατάσταση του θραύσματος

Ό,τι πλαισιώνει το πρόσωπο είναι σε μεγάλο μέρος απουσία. Εκεί όπου άλλοτε ο χρυσός κάμπος θα περιέβαλλε την κεφαλή, μένει σήμερα εκτεθειμένο το κοκκινοκάστανο υπόστρωμα, στην πάνω αριστερή γωνία του θραύσματος και ξανά κάτω αριστερά. Από τον χρυσό σώζεται μια καμπύλη ταινία από μεγάλες τετράγωνες ψηφίδες, που περνά κατά μήκος της αριστερής πλευράς του προσώπου και κάτω από το πηγούνι, ενώ από μέσα την οριοθετεί η σκούρα γραμμή του περιγράμματος. Η καμπυλότητα και η θέση της υποδεικνύουν την παρυφή του φωτοστεφάνου. Αρκετοί από τους κύβους αυτούς φαίνονται σκουρότεροι ή θαμπότεροι από τους γειτονικούς, και η ίδια η ταινία είναι σπασμένη στις άκρες, με ψηφίδες που λείπουν εδώ κι εκεί.

Η αιτία της απώλειας είναι τεκμηριωμένη. Όταν ο ναός μετατράπηκε σε τέμενος, οι χρυσές ψηφίδες αφαιρέθηκαν και τα ψηφιδωτά καλύφθηκαν με κονίαμα, όπως σημειώνει η Μαρία Ιακόβλεβα στη μελέτη της για τα ψηφιδωτά. Για τη χρονολογία της μετατροπής οι μαρτυρίες διίστανται: η Ιακόβλεβα την τοποθετεί μεταξύ 1520 και 1530, ενώ ο οδηγός του Νικονάνου για τον ναό, όπως τον συνοψίζει η βιβλιοκρισία των Μακεδονικών, κάνει λόγο για μετατροπή επί Οθωμανών το 1430. Το πού κατέληξαν οι αποσπασμένες υάλινες και χρυσές ψηφίδες απασχόλησε ειδική μελέτη του Χαράλαμπου Μπακιρτζή. Ο ίδιος, μαζί με τους Π. Μάστορα, Σ. Βασιλειάδου και Ν. Πιτσαλίδη, παρουσίασε τη συντήρηση των εντοίχιων ψηφιδωτών στο ένατο συνέδριο της Διεθνούς Επιτροπής για τη Συντήρηση των Ψηφιδωτών, το 2005, και η ανακοίνωση δημοσιεύθηκε από το Getty Conservation Institute το 2008. Εργασίες αποκαταστάσεως καταγράφονται το 1953 και το 2004. Καμωμένο από χρωματιστές ψηφίδες, χωρίς καμία αξία για όποιον γύρευε χρυσάφι, το πρόσωπο σώθηκε πολύ καλύτερα από τον κάμπο του, και η αντίθεση ανάμεσα στην πυκνή, ακέραιη σάρκα και στο γυμνό υπόστρωμα γύρω της ανήκει πια στον τρόπο που βλέπουμε το θραύσμα.

Ο Μωυσής και η Μεταμόρφωση του δυτικού θόλου

Στο εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού, κατά την περιγραφή του Νικονάνου, η Μεταμόρφωση τοποθετείται στον δυτικό θόλο. Τον ίδιο θόλο μοιράζεται η Βαΐοφόρος, ενώ η Κοίμηση της Θεοτόκου απλώνεται στον δυτικό τοίχο, πάνω από τη βασιλική πύλη. Η ευαγγελική διήγηση φέρνει τον Μωυσή και τον Ηλία στο πλευρό του μεταμορφωμένου Χριστού (Ματθ. 17, 1–8), και σε αυτή ακριβώς τη σύνθεση ανήκει, κατά πάσα πιθανότητα, η κεφαλή του Μωυσή. Η έντονη στροφή και το πλάγιο βλέμμα βρίσκουν το νόημά τους σε μια μορφή που στέκει δίπλα στον κεντρικό Χριστό και απευθύνεται σε Εκείνον. Αν ο Μωυσής κατείχε τη δεξιά, για τον θεατή, πλευρά της συνθέσεως, η στροφή του προς τα αριστερά θα τον έφερνε αντίκρυ στο κέντρο. Από τη λεπτομέρεια και μόνο η σχέση αυτή δεν μπορεί να επαληθευθεί, και η σύνθεση μελετάται καλύτερα σε όλη της την έκταση, όπως στο ψηφιδωτό της Μεταμορφώσεως του ίδιου ναού.

Καμία επιγραφή δεν διακρίνεται μέσα στο θραύσμα, κι έτσι η ταύτιση με τον Μωυσή στηρίζεται στη θέση της μορφής μέσα στη σκηνή, όχι σε γράμματα που να φαίνονται εδώ.

Κωνσταντινούπολη ή Θεσσαλονίκη; Το ζήτημα του εργαστηρίου

Ποιοι φιλοτέχνησαν τα ψηφιδωτά των Αγίων Αποστόλων; Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό. Η υφολογική τους συγγένεια με τα ψηφιδωτά της Χώρας (Καριγιέ Τζαμί), που εκτελέστηκαν το 1316–1321, οδήγησε ορισμένους ερευνητές στην υπόθεση ότι εδώ εργάστηκε το ίδιο εργαστήριο της πρωτεύουσας που αργότερα δραστηριοποιήθηκε στη Χώρα, ή τουλάχιστον ότι πήραν μέρος τεχνίτες από την Κωνσταντινούπολη. Υπέρ της συνδέσεως με την πρωτεύουσα συνηγορούν ορισμένες εικονογραφικές λεπτομέρειες, όπως η μορφή του αριστερού χεριού του Παντοκράτορος στον τρούλο και η απεικόνιση του Αγίου Μανδηλίου.

Η Ιακόβλεβα έχει στρέψει την προσοχή σε γνωρίσματα που ξεχωρίζουν το σύνολο της Θεσσαλονίκης. Το σχέδιο είναι ελευθερότερο και ο χειρισμός της φόρμας πιο ζωγραφικός απ' ό,τι στα κωνσταντινουπολίτικα μνημεία του πρώτου τετάρτου του 14ου αιώνα, πράγμα που δίνει στα ψηφιδωτά έντονο ελληνιστικό χαρακτήρα. Το αργυρόγκριζο χρησιμοποιείται εκτεταμένα, τόσο που αρκετές μορφές, ανάμεσά τους και οι προφήτες, γίνονται σχεδόν μονόχρωμες και θυμίζουν αρχαία αγάλματα. Και η αντίληψη του διακόσμου διαφέρει αισθητά από εκείνη του Καριγιέ Τζαμί. Με αυτά τα δεδομένα, η ερευνήτρια προτείνει ότι το έργο ίσως το εκτέλεσαν ντόπιοι, θεσσαλονικείς τεχνίτες. Η κεφαλή του Μωυσή δεν λύνει το ζήτημα. Οι ψυχρές της σκιές όμως, τα αργυρά μαλλιά και οι χαλαρά πλασμένες μεταβάσεις της ταιριάζουν άνετα στις ποιότητες που εκείνη περιγράφει. Η Θεσσαλονίκη, άλλωστε, είχε μακρά δική της παράδοση στο εντοίχιο ψηφιδωτό, από την ύστερη αρχαιότητα ως την Ανάληψη του 9ου αιώνα (Πράξ. 1, 9–11) στον τρούλο της Αγίας Σοφίας, και το αν η πόλη μπορούσε να συντηρήσει ένα εργαστήριο τέτοιου διαμετρήματος στις αρχές του 14ου αιώνα είναι ακριβώς εκείνο γύρω από το οποίο περιστρέφεται η συζήτηση.

Η εκτενέστερη πρόσφατη δημοσίευση του διακόσμου του ναού, το The Painting of the Holy Apostles in Thessalonike: Mosaics – Wall-paintings του Ευθυμίου Ν. Τσιγαρίδα και της Καλλιόπης Λοβέρδου-Τσιγαρίδα, που εξέδωσε η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία το 2023, εξετάζει ψηφιδωτά και τοιχογραφίες μαζί, σε μία ενιαία μελέτη. Αν το χέρι που έστησε αυτή την κεφαλή του Μωυσή μαθήτευσε στην Κωνσταντινούπολη ή στην ίδια τη Θεσσαλονίκη, είναι ερώτημα που η προσεκτική εξέταση μεμονωμένων προσώπων, όπως αυτό, ίσως βοηθήσει κάποτε να απαντηθεί.