Βυζαντινή Τέχνη

Η Μεταμόρφωση στο ψηφιδωτό των Αγίων Αποστόλων Θεσσαλονίκης

Ο Χριστός στέκεται μέσα σε μια έκρηξη λευκού και γκριζογάλανου φωτός, δύο προφήτες γέρνουν προς το μέρος του από βραχώδεις κορυφές και από κάτω τρεις Απόστολοι έχουν ριχτεί στο έδαφος. Το ψηφιδωτό της Μεταμόρφωσης στον ναό των Αγίων Αποστόλων στη Θεσσαλονίκη ανήκει στον κύκλο των Μεγάλων Εορτών (Δωδεκάορτο), που αναπτύσσεται στους θόλους και στον δυτικό τοίχο του κυρίως ναού. Το έργο εκτελέστηκε στα χρόνια που Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ήταν ο Νήφων Α΄ (1310–1314). Επιγραφές στο κτίριο κατονομάζουν τον Νήφωνα ως κτήτορα της μονής, και ο ναός ήταν το καθολικό της. Όπως και το υπόλοιπο σύνολο, το ψηφιδωτό σώζεται αποσπασματικά. Το χρυσό του βάθος έχει χαθεί σχεδόν ολοκληρωτικά και οι μορφές προβάλλουν σήμερα πάνω στο θερμό καφέ του υποστρώματος.

Το ψηφιδωτό της Μεταμόρφωσης στους Αγίους Αποστόλους Θεσσαλονίκης, με τον Χριστό ανάμεσα στον Ηλία και στον Μωυσή και τρεις Αποστόλους πεσμένους στους βράχους
Η Μεταμόρφωση, ναός των Αγίων Αποστόλων, Θεσσαλονίκη: ο Ηλίας και ο Μωυσής πλαισιώνουν τον Χριστό επάνω, ενώ ο Πέτρος, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης έχουν ριχτεί κάτω στο βουνό.

Το θέμα προέρχεται από τα Συνοπτικά Ευαγγέλια (Ματθ. 17:1–8, Μάρκ. 9:2–8, Λουκ. 9:28–36). Ο Χριστός ανεβάζει τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη σε ένα υψηλό όρος και μεταμορφώνεται μπροστά τους, ενώ εμφανίζονται ο Μωυσής και ο Ηλίας και συνομιλούν μαζί του. Ο ψηφοθέτης οργάνωσε το επεισόδιο σε δύο επίπεδα. Επάνω βρίσκεται η θεία παρουσία: ο Χριστός εν δόξη ανάμεσα στον προφήτη Ηλία και στον Μωυσή, που κρατά τις πλάκες του Νόμου. Κάτω βρίσκεται η γήινη απόκριση, οι τρεις Απόστολοι συντετριμμένοι πάνω στους βράχους. Ορισμένα τμήματα του σκηνικού έχουν χαθεί, όμως το νόημα αυτής της διάκρισης διαβάζεται ακόμη καθαρά.

Η ανάγνωση του ψηφιδωτού της Μεταμόρφωσης σε δύο ζώνες

Η επάνω ζώνη περιλαμβάνει τρεις όρθιες μορφές σχεδόν στο ίδιο ύψος. Ο Χριστός είναι μεγαλύτερος από τους προφήτες και τοποθετημένος λίγο ψηλότερα, ενώ η δόξα τού προσδίδει ένα εύρος που κανείς από τους δύο συνοδούς του δεν μπορεί να φτάσει. Ο Ηλίας στέκεται αριστερά, σταθερά πατημένος σε μια σχισμένη κορυφή. Ο Μωυσής βρίσκεται δεξιά. Το έδαφος κάτω από τα πόδια του έχει χαθεί μέσα στο καφέ πεδίο, κι έτσι μοιάζει να γέρνει από το κενό προς το κέντρο. Πρόκειται για συμπτωματικό αποτέλεσμα της διατήρησης του έργου και ο αναγνώστης δεν πρέπει να το εκλάβει ως μέρος της σύνθεσης. Τρεις κορυφές αναγνωρίζονται ακόμη: του Ηλία, η κεντρική που υψώνεται κάτω από τα πόδια του Χριστού και ένας φθαρμένος, απόκρημνος όγκος στα δεξιά.

Ακτίνες φωτός ενώνουν τα δύο επίπεδα. Στενές λευκές ταινίες κατεβαίνουν από τη δόξα, μέσα από τον βράχο, ως τους Αποστόλους. Η μία κατέρχεται σχεδόν κατακόρυφα κατά μήκος της κεντρικής κορυφής προς τη σκυμμένη μορφή στο κάτω μέρος της σκηνής. Δύο άλλες τέμνουν διαγώνια τον χώρο προς τα αριστερά και προς τα δεξιά. Οι ακτίνες αυτές είναι φτιαγμένες από τις ίδιες ανοιχτόχρωμες ψηφίδες με τη δόξα, ώστε το φως που περιβάλλει τον Χριστό να φτάνει ορατά στους ανθρώπους που συντρίβει. Οι Απόστολοι δέχονται την ορμή του με τις συστροφές και τις καταρρεύσεις των σωμάτων τους.

Στην κάτω ζώνη το βουνό γίνεται μια αναταραγμένη μάζα από γκρίζους και ώχρινους βράχους. Ο βράχος χαράσσεται από σκοτεινές σχισμές και διαμορφώνεται σε στρογγυλεμένα εξογκώματα που στριμώχνουν τις μορφές. Το τοπίο δεν έχει ορίζοντα ούτε πρώτο επίπεδο. Οι Απόστολοι είναι σφηνωμένοι σε κοιλότητες του βράχου, σε στάσεις που δύσκολα θα μπορούσαν να διατηρηθούν οπουδήποτε αλλού.

Ο Χριστός μέσα στην ακτινωτή δόξα

Ο Χριστός μέσα σε λευκή και γκριζογάλανη ακτινωτή δόξα με χρυσό φωτοστέφανο, με υψωμένο το δεξί χέρι και ειλητάριο στο αριστερό, λεπτομέρεια του ψηφιδωτού της Μεταμόρφωσης
Ο Χριστός εν δόξη, λεπτομέρεια του ψηφιδωτού της Μεταμόρφωσης στον κυρίως ναό των Αγίων Αποστόλων Θεσσαλονίκης, έργο της εποχής του Πατριάρχη Νήφωνα Α΄ (1310–1314).

Από κοντά, η μορφή του Χριστού δείχνει τη φροντίδα που αφιερώθηκε στο σημαντικότερο τμήμα της σύνθεσης. Στέκεται σχεδόν μετωπικά, με το κεφάλι ελαφρά γερμένο. Το βλέμμα του γλιστρά προς τα αριστερά του θεατή, δηλαδή προς την πλευρά του Ηλία. Μακριά σκούρα μαλλιά, χωρισμένα στη μέση, πλαισιώνουν ένα στενό πρόσωπο με κοντή σκούρα γενειάδα. Το πρόσωπο είναι δουλεμένο με αισθητά μικρότερες ψηφίδες από το ένδυμα ή τη δόξα. Οι σειρές τους ακολουθούν την καμπύλη των παρειών και το τόξο των φρυδιών, και λεπτές διαβαθμίσεις του ροζ, της ώχρας και του ανοιχτού γκρίζου πλάθουν το μέτωπο και τη ράχη της μύτης. Τα φρύδια είναι ανασηκωμένα, το στόμα μικρό και κλειστό, και η έκφραση περισσότερο σοβαρή παρά ακτινοβόλα.

Το δεξί του χέρι υψώνεται μπροστά στο στήθος, με τα δάχτυλα τεντωμένα προς τα πάνω. Το αριστερό, χαμηλότερα στο πλάι του σώματος, κρατά ένα κλειστό λευκό ειλητάριο. Γύρω του μαζεύεται το χρυσό ύφασμα, που έπειτα πέφτει σε βαριά, πτυχωτή μάζα. Φορά χιτώνα, με μια σκούρα ταινία ορατή στον δεξί ώμο, κάτω από ιμάτιο σε χρυσό και ώχρα. Το ιμάτιο διασχίζει τη μέση και ανεβαίνει πάνω από τον αριστερό ώμο. Κάθε πτυχή αποδίδεται με γραμμές από λευκές και ανοιχτόχρυσες ψηφίδες, και τα φωτίσματα αυτά διασπούν το ένδυμα σε πολυεδρικά επίπεδα. Το αποτέλεσμα διαβάζεται λιγότερο ως ύφασμα που φωτίζεται από μία πηγή και περισσότερο ως επιφάνεια που εκπέμπει δικό της φως. Τα γυμνά πόδια εμφανίζονται στο κάτω άκρο της δόξας, ακριβώς πάνω από την κεντρική κορυφή.

Το φωτοστέφανο είναι στρωμένο σε ομόκεντρες σειρές χρυσών ψηφίδων, διασχίζεται από σκουρότερες ακτινωτές γραμμές και περικλείεται από μια κοκκινοκαφέ ταινία. Ο χρυσός σώζεται επομένως εκεί όπου αποτελούσε μέρος της μορφής: στο φωτοστέφανο, στο ιμάτιο και στις σύντομες χρυσές πινελιές που διατρέχουν τη δόξα. Αυτό που απογυμνώθηκε είναι το πεδίο γύρω της.

Η ίδια η δόξα δεν έχει τη μορφή λείου οβάλ ή ομόκεντρων δακτυλίων. Συντίθεται από επικαλυπτόμενες οξυκόρυφες δέσμες λευκών και γκριζογάλανων ψηφίδων, κατά μήκος των οποίων τρέχουν χρυσές γραμμές. Πίσω από το σώμα οι δέσμες αυτές ανοίγονται σε έναν βαθύ μπλε πυρήνα, που διακρίνεται στη μέση και δίπλα στο αριστερό χέρι. Το εξωτερικό περίγραμμα είναι ακανόνιστο και αιχμηρό, πιο κοντά σε αστέρι παρά σε αμύγδαλο, και οι δέσμες που περνούν πίσω από τους ώμους σχηματίζουν μια ευρεία σταυρόσχημη διάταξη. Μικρά καφέ κενά, διάσπαρτα πάνω στο λευκό, δείχνουν τα σημεία όπου έχουν αποκολληθεί μεμονωμένες ψηφίδες ή μικρές ομάδες τους.

Ο Ηλίας και ο Μωυσής στις κορυφές

Οι δύο προφήτες αποδίδονται ως σαφώς διακριτοί τύποι. Ο Ηλίας, στα αριστερά του θεατή, είναι γέροντας με μακριά γκρίζα μαλλιά και πλούσια γενειάδα. Εικονίζεται σχεδόν κατατομή καθώς στρέφεται προς τον Χριστό, με το μέτωπο βαθιά ρυτιδωμένο. Το ένα του χέρι υψώνεται στο στήθος. Τα ανοιχτόχρωμα ενδύματά του πλάθονται με σκούρες πρασινογκρίζες σκιές, και ο μανδύας του ανεμίζει πίσω του σε μια πλατιά καμπύλη, φουσκωμένη από τον αέρα. Η καμπύλη αυτή δίνει σε μια μορφή που στέκεται ακίνητη την ενέργεια κάποιου που μόλις έχει φτάσει. Μια λεπτή λωρίδα σωζόμενου χρυσού ακολουθεί το εξωτερικό περίγραμμα του μανδύα και τον βράχο κάτω από τα γυμνά του πόδια.

Ο Μωυσής, στα δεξιά, είναι νεότερος, με κοντά σγουρά μαλλιά και σκούρα γενειάδα. Σκύβει προς τα εμπρός από τη μέση. Με τα δύο χέρια κρατά τις πλάκες του Νόμου, έναν κοκκινωπό όγκο τονισμένο με χρυσό, και τις προτείνει προς τη δόξα. Το τέντωμα των χεριών του και η ώθηση του κεφαλιού προς τα εμπρός τον φέρνουν σε άμεση σχέση με τον Χριστό. Το πρόσωπό του αποδίδεται σε τρία τέταρτα και είναι εξίσου προσεκτικά χαρακτηρισμένο με εκείνο του Ηλία, με έντονη μύτη και βλέμμα άγρυπνο, ερωτηματικό. Χρυσές ψηφίδες προσκολλώνται γύρω από το κεφάλι του, όπως και γύρω από τα πόδια του Ηλία. Τα θραύσματα αυτά αρκούν για να δείξουν ότι οι μορφές στέκονταν κάποτε πάνω σε συνεχές χρυσό βάθος.

Κανείς από τους δύο προφήτες δεν τοποθετείται μέσα στο φως. Στέκονται έξω από τη δόξα αλλά κοντά στα όριά της, σε απόσταση σεβασμού, και τα πρόσωπά τους είναι εξίσου γήινα με εκείνα των Αποστόλων από κάτω.

Ο Πέτρος, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης στους βράχους

Η κάτω ζώνη συγκεντρώνει το μεγαλύτερο μέρος της δραματικότητας του ψηφιδωτού. Αριστερά, ένας Απόστολος, μισογονατιστός και μισοκαθισμένος, συστρέφει το σώμα του μέσα σε έναν μανδύα σε ώχρα και χρυσό. Ο μανδύας ανασηκώνεται πίσω από το κεφάλι του σε ένα πλατύ, τρεμάμενο περίγραμμα, σαν να τον έχει αρπάξει η ίδια δύναμη που τον έριξε κάτω. Στο κέντρο, ένας γενειοφόρος Απόστολος με πρασινογκρίζα ενδύματα σκύβει γονατιστός ως το έδαφος, με το ένα χέρι να τον στηρίζει και το άλλο πιεσμένο στο πρόσωπό του. Δεξιά, ο τρίτος Απόστολος εικονίζεται να πέφτει με το κεφάλι προς τα κάτω. Τα πόδια του τινάζονται προς τα πάνω, προς την ακτίνα που κατεβαίνει, το σώμα του συστρέφεται μέσα σε μπλε ένδυμα και το ένα χέρι εκτείνεται προς τα έξω. Το κεφάλι του βρίσκεται στο κάτω άκρο της σκηνής.

Η ευαγγελική αφήγηση κατονομάζει τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη. Στη σωζόμενη εικόνα, ωστόσο, δεν διαβάζονται επιγραφές που να ταυτίζουν τους επιμέρους Αποστόλους, γι’ αυτό η απόδοση κάθε μορφής σε συγκεκριμένο μαθητή μπορεί να στηριχθεί μόνο στον τύπο του προσώπου και στη σύμβαση. Η πρασινογκρίζα μορφή του κέντρου είναι γενειοφόρος, γεγονός που περιπλέκει κάθε αυτόματη ταύτιση. Το ανεστραμμένο σώμα στα δεξιά είναι από τις πιο τολμηρές μορφές της σκηνής. Το κάτω τμήμα του ψηφιδωτού λέγεται ότι σώζεται σχετικά καλά, και τα ενδύματα και η ανατομία του δομούνται με μακριές, σαρωτικές γραμμές από φωτεινές και σκοτεινές ψηφίδες.

Η ένταση αυτών των αντιδράσεων γίνεται φανερή στη σύγκριση με παλαιότερο έργο της ίδιας πόλης. Στην Ανάληψη του ύστερου 9ου αιώνα, στον τρούλο της Αγίας Σοφίας, οι Απόστολοι ανταποκρίνονται σε μια θεοφάνεια όρθιοι μέσα σε έναν κύκλο, πάνω σε πλατύ χρυσό βάθος. Ανάμεσά τους βρίσκονται ο Πέτρος και ο Ιωάννης, καθώς και ο Απόστολος Ιάκωβος, που ακουμπά το μάγουλο στο χέρι του. Στους Αγίους Αποστόλους, τέσσερις αιώνες αργότερα, οι ίδιοι αποστολικοί μάρτυρες ρίχνονται κάτω από αυτό που βλέπουν. Ο ψηφοθέτης κάνει θέμα του τη σωματική εμπειρία της αποκάλυψης.

Η κτητορία του Νήφωνα και ο εκφραστικός ρεαλισμός της Θεσσαλονίκης

Η ίδρυση του ναού είναι ασυνήθιστα καλά τεκμηριωμένη για βυζαντινό μνημείο. Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, το υπέρθυρο της εισόδου φέρει την επιγραφή «Πατριάρχης και κτήτωρ». Μονογράμματα στα κιονόκρανα της δυτικής πρόσοψης και πλίνθινες επιγραφές στη δυτική και στη νότια πρόσοψη κατονομάζουν επίσης τον Πατριάρχη Νήφωνα Α΄ ως κτήτορα. Γραπτή επιγραφή στον ανατολικό τοίχο του νάρθηκα μνημονεύει τον Νήφωνα και τον μαθητή του, τον ηγούμενο Παύλο, ως πρώτο και δεύτερο κτήτορα της μονής. Ο Παύλος εικονίζεται επίσης να προσεύχεται μπροστά στην ένθρονη Θεοτόκο, πάνω από την είσοδο του κυρίως ναού. Σε συνδυασμό με τις θεομητορικές σκηνές του περιστώου, αυτό στήριξε την άποψη ότι η μονή ήταν αφιερωμένη στη Θεοτόκο, ίσως ως Μονή της Θεοτόκου Γοργοεπηκόου. Η ονομασία «Άγιοι Απόστολοι» προέρχεται από παράδοση του 19ου αιώνα. Το κτίριο ανήκει στον σύνθετο τύπο του πεντάτρουλου τετρακιόνιου σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού, με νάρθηκα, περίστωο και δύο ανατολικά παρεκκλήσια.

Τα ψηφιδωτά αποδίδονται στην εποχή του Νήφωνα και καλύπτουν μόνο τα ανώτερα τμήματα του κυρίως ναού. Περιλαμβάνουν τον Παντοκράτορα και τους προφήτες στον τρούλο, τους Ευαγγελιστές στα λοφία, το Δωδεκάορτο στους θόλους και στον δυτικό τοίχο, καθώς και μορφές Αγίων μαρτύρων. Η ίδια επίσημη περιγραφή χαρακτηρίζει το σύνολο ως την τελευταία ψηφιδωτή διακόσμηση της Θεσσαλονίκης και μία από τις τελευταίες του Βυζαντίου. Εικονογραφικά συνδέεται με κωνσταντινουπολίτικα προγράμματα, όπως εκείνα της Μονής της Χώρας και της Μονής της Παμμακαρίστου. Τεχνοτροπικά όμως ο εκφραστικός ρεαλισμός του αντανακλά το καλλιτεχνικό περιβάλλον που είχε διαμορφωθεί στη Θεσσαλονίκη και επηρέασε τη ζωγραφική σε όλη τη Μακεδονία κατά την Παλαιολόγεια Αναγέννηση. Οι νωπογραφίες στα χαμηλότερα τμήματα των τοίχων, στον νάρθηκα, στο περίστωο και στο βόρειο παρεκκλήσι του Προδρόμου συνδέθηκαν με την ηγουμενία του Παύλου, είτε μετά το 1314 είτε το 1328–1334. Αποτελούν ξεχωριστή φάση εργασιών.

Η Μεταμόρφωση φανερώνει αυτή την ένταση. Το συνολικό σχήμα είναι το καθιερωμένο βυζαντινό: ο Χριστός ανάμεσα στους προφήτες, οι Απόστολοι από κάτω, ακτίνες που ενώνουν τα δύο επίπεδα. Η εκτέλεσή του, ωστόσο, λειτουργεί μέσα από τον χαρακτηρισμό των μορφών και την κίνηση. Το ρυτιδωμένο πρόσωπο του Ηλία, το τέντωμα του Μωυσή προς τα εμπρός και οι Απόστολοι που κατρακυλούν φανερώνουν όλα τη δραματική, σωματική απόδοση που η περιγραφή αυτή συνδέει με τη Θεσσαλονίκη. Οι μορφές αυτές δεν είναι οι ήρεμοι, εξιδανικευμένοι μάρτυρες μιας αυλικής τεχνοτροπίας. Ο Χριστός παραμένει σχετικά ακίνητος, με τη μετωπική στάση και το σοβαρό του πρόσωπο να αντιπαρατίθενται στην αναστάτωση γύρω του. Η αντίθεση ανάμεσα στην ακινησία του κέντρου και στην αναταραχή από κάτω φέρει μεγάλο μέρος του νοήματος της σκηνής.

Ο χαμένος χρυσός, το επίχρισμα και η ανάκτηση

Γιατί η σκηνή μοιάζει σήμερα να αιωρείται πάνω σε καφέ βάθος; Η απάντηση βρίσκεται στη μεταγενέστερη ιστορία του κτιρίου. Γύρω στο 1520–1530 η μονή μετατράπηκε σε τέμενος, γνωστό ως Soğuk Su Camii, «Τέμενος του Κρύου Νερού». Τα ψηφιδωτά και οι τοιχογραφίες καλύφθηκαν με επίχρισμα, αλλά μόνο αφού είχαν αφαιρεθεί προσεκτικά οι χρυσές ψηφίδες. Όσα σώζονται στη Μεταμόρφωση ανταποκρίνονται στενά σε αυτή την αφήγηση. Ο χρυσός επιβιώνει σε στενές παρυφές κατά μήκος των περιγραμμάτων των μορφών και των βράχων, καθώς και μέσα στις ίδιες τις μορφές, όπως στο φωτοστέφανο και στο ιμάτιο του Χριστού. Το ελεύθερο βάθος ανάμεσά τους έχει απογυμνωθεί. Το γυμνό υπόστρωμα, με τους λεκέδες και τα μπαλώματά του, είναι το αποτέλεσμα αυτής της αφαίρεσης.

Η αποκάλυψη της διακόσμησης του ναού άρχισε το 1926 και συνεχίστηκε σταδιακά. Μετά τους σεισμούς του 1978 το κτίριο στερεώθηκε. Το 2002 τα ψηφιδωτά καθαρίστηκαν, αποκαλύπτοντας μια χρωματική κλίμακα που ήταν συσκοτισμένη: τα γκριζογάλανα της δόξας, τα πράσινα και τα μπλε των ενδυμάτων των Αποστόλων και τους θερμούς τόνους της σάρκας στα πρόσωπα. Οι Άγιοι Απόστολοι συγκαταλέγονται στα μνημεία που εγγράφηκαν το 1988 ως Παλαιοχριστιανικά και Βυζαντινά Μνημεία της Θεσσαλονίκης. Η καταχώριση της UNESCO αναφέρει τη στερέωση των ψηφιδωτών του ανάμεσα στις εργασίες συντήρησης που έγιναν μετά το 2002 και εντάσσει τον ναό στα μνημεία της πόλης που ανήκουν στην Παλαιολόγεια Αναγέννηση.

Η Μεταμόρφωση φαίνεται επομένως σήμερα με διαφορετική ισορροπία από εκείνη που αρχικά επιδιώχθηκε. Το αρχικό χρυσό βάθος θα διέλυε το όριο ανάμεσα στη δόξα και στο περιβάλλον της. Χωρίς αυτό, οι λευκές δέσμες και οι διάσπαρτες χρυσές πινελιές μέσα τους ξεχωρίζουν έντονα πάνω στο καφέ, ενώ οι βράχοι και οι μορφές της κάτω ζώνης διατηρούν σχεδόν ολόκληρη την υπόστασή τους.