Πολ Σεζάν: Ο πατέρας του καλλιτέχνη διαβάζει την L’Événement
Μόνο ο τίτλος της εφημερίδας διαβάζεται με κάποια βεβαιότητα στο μεγάλο πορτρέτο που ζωγράφισε ο Πολ Σεζάν για τον πατέρα του. Η πάνω άκρη του φύλλου έχει διπλωθεί προς τα εμπρός, ώστε η προμετωπίδα της L’Événement να στρέφεται με μαύρα κεφαλαία προς τον θεατή, ενώ ο Λουί-Ογκύστ Σεζάν, τραπεζίτης στην Αιξ-αν-Προβάνς, χαμηλώνει το βλέμμα σε στήλες που ο ζωγράφος τις μετέτρεψε σε πλατιές κηλίδες γκρίζου και λευκού. Το Ο πατέρας του καλλιτέχνη διαβάζει την L’Événement είναι ελαιογραφία σε μουσαμά του 1866 και ανήκει στην Εθνική Πινακοθήκη Τέχνης της Ουάσιγκτον, η οποία την απέκτησε το 1970 (Συλλογή του κ. και της κ. Πολ Μέλλον, 1970.5.1). Το έργο είναι γνωστό και ως Λουί-Ογκύστ Σεζάν, ο πατέρας του καλλιτέχνη, διαβάζει την L’Événement.
![]() |
| Πολ Σεζάν, Ο πατέρας του καλλιτέχνη διαβάζει την L’Événement, 1866, λάδι σε μουσαμά, 198,5 × 119,3 εκ. Εθνική Πινακοθήκη Τέχνης, Ουάσιγκτον, Συλλογή του κ. και της κ. Πολ Μέλλον. |
Για οικιακό θέμα, η κλίμακα είναι αξιοσημείωτη. Το μουσείο καταγράφει διαστάσεις 198,5 επί 119,3 εκατοστά, μέγεθος που συχνά στρογγυλεύεται σε 200 επί 120, και στο ψηλό, στενό σχήμα χωρούν ένας καθιστός άνδρας, μια πολυθρόνα και μια γωνιά δωματίου. Ανάμεσα στα πρώιμα έργα του Σεζάν, πριν από την ανοιχτότερη παλέτα της δεκαετίας του 1870, συγκαταλέγεται στους πιο φιλόδοξους πίνακες, και είναι ο μόνος πίνακάς του που θεωρείται γενικά ότι έγινε δεκτός στο Σαλόν του Παρισιού.
Η καθιστή μορφή και το γερτό δωμάτιο
Πρώτη τραβά το βλέμμα η πολυθρόνα, και ίσως αυτή είναι το πιο παράξενο στοιχείο. Η ψηλή πλάτη της, με τα πλαϊνά «φτερά», υψώνεται στο πάνω αριστερό μέρος του πίνακα, στραμμένη λοξά και σπρωγμένη τόσο κοντά στο αριστερό άκρο ώστε το πλαίσιο σχεδόν την κόβει. Ένα λευκό κάλυμμα, σπαρμένο με χαλαρά ζωγραφισμένα ροζ και κόκκινα λουλούδια, αποδίδεται με πινελιές σερμένες προς τα κάτω πάνω στο «φτερό», σε μακριές κάθετες λωρίδες. Η περιγραφή της Εθνικής Πινακοθήκης σημειώνει ότι και ο άνδρας και η πολυθρόνα οριοθετούνται από μαύρα περιγράμματα, και αυτές οι σκούρες ραφές συγκρατούν τη σύνθεση εκεί όπου η πινελιά είναι πιο χαλαρή.
Ο Λουί-Ογκύστ φορά εφαρμοστό μαύρο σκουφί, κάτω από το οποίο ξεφεύγουν στον κρόταφο άσπρα μαλλιά, ψηλό λευκό κολάρο, σκούρο σακάκι, γαλαζογκρίζο παντελόνι και καφέ παπούτσια. Το κεφάλι του είναι σκυμμένο. Από αριστερά πέφτει το φως, στο μέτωπο, στο μάγουλο και στη μύτη, ενώ η πλευρά του προσώπου που βλέπει προς τα δεξιά του πίνακα βυθίζεται σε μια μισοσκιά στο χρώμα της ώχρας. Με το δεξί χέρι σηκώνει την εφημερίδα κοντά στο πρόσωπο. Το αριστερό, χαμηλότερα και πιο έξω, σφίγγει τη διπλωμένη άκρη εκεί όπου λυγίζει το φύλλο. Ανάμεσά τους, το χαρτί γίνεται ένα μεγάλο, ανοιχτόχρωμο, σχεδόν ορθογώνιο πεδίο, απλωμένο στο μέσο του πίνακα.
Κάτω από την εφημερίδα, το μεγαλύτερο μέρος του εικαστικού βάρους το σηκώνουν τα πόδια. Οι μηροί προβάλλουν προς τον θεατή, πλασμένοι με γαλαζογκρίζο και πινελιές λευκού, και οι κνήμες συγκλίνουν προς τα παπούτσια στο κάτω περιθώριο, από όπου μια σκούρα σκιά απλώνεται στο πάτωμα προς τα αριστερά. Το ίδιο το πάτωμα, ένα πρασινωπό επίπεδο στο χρώμα της ώχρας, ανηφορίζει απότομα, και το μικρό σκούρο πόδι της πολυθρόνας κάτω δεξιά μοιάζει ισχνό στήριγμα για τόσο συμπαγή μορφή. Αν η αστάθεια αυτή ήταν υπολογισμένη ή προέκυψε από τον τρόπο με τον οποίο ο ζωγράφος χειρίστηκε τον χώρο, δεν μπορεί να κριθεί μόνο από τον πίνακα. Το αποτέλεσμα, πάντως, είναι ένας άνδρας σταθερά καθισμένος σε ένα κάθισμα που δεν πατά και τόσο σταθερά μέσα στο δωμάτιό του. Πίσω του ένας λαδοκαφέ τοίχος κλείνει τον χώρο, μια πόρτα βυθισμένη στη σκιά πιάνει τη δεξιά πλευρά, και πάνω από την κορυφή της πολυθρόνας κρέμεται ένας μικρός σκούρος πίνακας.
Η L’Événement και το Σαλόν του Ζολά του 1866
Σύμφωνα με την Εθνική Πινακοθήκη, ο Λουί-Ογκύστ έστησε μια επιτυχημένη επιχείρηση καπέλων και ίδρυσε έπειτα τράπεζα στην Αιξ-αν-Προβάνς, με σκοπό να τον ακολουθήσει σε αυτήν ο μοναχογιός του. Ο Σεζάν στράφηκε αντί γι’ αυτό στη ζωγραφική. Το μουσείο περιγράφει το πορτρέτο ως αποκάλυψη της περίπλοκης σχέσης τους: ο πατριάρχης εικονίζεται άνετος στο σπίτι του, με σκουφί και παντόφλες, με την αυτοπεποίθησή του ακέραιη, όμως ο ζωγράφος έχει τοποθετήσει στο ίδιο δωμάτιο σημάδια της δικής του κλίσης.
Το πιο δημόσιο από αυτά τα σημάδια είναι η εφημερίδα. Την άνοιξη του 1866 ο Εμίλ Ζολά, φίλος του Σεζάν, έγραψε για την L’Événement, παρισινή καθημερινή εφημερίδα, μια σειρά κριτικών για το Σαλόν με τον γενικό τίτλο Mon Salon. Επιμέρους κείμενα δημοσιεύθηκαν στις 30 Απριλίου και στις 11 Μαΐου εκείνης της χρονιάς. Τα άρθρα συγκεντρώθηκαν στη συνέχεια σε έναν μικρό τόμο, το Mon Salon, που εκδόθηκε το 1866 με αφιέρωση στον Πολ Σεζάν. Ένας πατέρας απορροφημένος στην L’Événement, σε πορτρέτο ζωγραφισμένο την ίδια χρονιά, κρατά επομένως την εφημερίδα όπου ο στενότερος σύμμαχος του γιου του είχε μόλις υποστηρίξει δημόσια τις απόψεις του για τη ζωγραφική και για το επίσημο εκθεσιακό σύστημα. Αν ο Λουί-Ογκύστ διάβαζε τακτικά τη συγκεκριμένη εφημερίδα, είναι άλλο ζήτημα, και η σωζόμενη τεκμηρίωση που παρατίθεται εδώ δεν το λύνει.
Εξίσου αποκαλυπτικό είναι τι κάνει ο πίνακας με την εφημερίδα. Σε βιβλιοκρισία της έκθεσης Cézanne Portraits, η Alexis Clark αντιπαρέβαλε το πορτρέτο του Ζολά από τον Εντουάρ Μανέ, όπου τα φυλλάδια και τα χαρακτικά στον τοίχο διαβάζονται και αναγνωρίζονται, με τα πορτρέτα αναγνωστών και συγγραφέων του Σεζάν, στα οποία τα κείμενα είναι παρόντα αλλά αποκρύπτονται. Εδώ η προμετωπίδα είναι το μόνο ευανάγνωστο στοιχείο. Το υπόλοιπο φύλλο: επιφάνεια, πινελιά, ένα πεδίο από γκρίζους τόνους. Ο θεατής μαθαίνει ποια εφημερίδα διαβάζεται και τίποτε από όσα γράφει.
Η νεκρή φύση πάνω από την πολυθρόνα
Τον μικρό πίνακα στον τοίχο, που τον επικαλύπτει εν μέρει η κορυφή της πολυθρόνας, τον καταλαμβάνουν ένα μπλε σκεύος και πράσινα φρούτα σε σκούρο φόντο. Αναπαράγει μια από τις πρώιμες νεκρές φύσεις του ίδιου του Σεζάν, τη Ζαχαριέρα, αχλάδια και μπλε φλιτζάνι (Sucrier, poires et tasse bleue), πίνακα διαστάσεων 30,2 επί 41 εκατοστά, που ανήκει στο Μουσείο Ορσέ και από το 2006 βρίσκεται σε παρακαταθήκη στο Μουσείο Γκρανέ της Αιξ-αν-Προβάνς. Η καταγραφή της συλλογής από το γαλλικό Υπουργείο Πολιτισμού αναφέρει ρητά ότι ο Σεζάν επανέλαβε αυτή τη νεκρή φύση στον τοίχο πίσω από τον εικονιζόμενο στο πορτρέτο της Ουάσιγκτον.
Η Εθνική Πινακοθήκη ερμηνεύει τον ένθετο πίνακα ως τρόπο του καλλιτέχνη να μπει ο ίδιος στο έργο: ένα δείγμα της ζωγραφικής του, εκτελεσμένο με τη βαριά γραφή που είχε μάθει από τον Γκυστάβ Κουρμπέ, κρεμασμένο πάνω από το κεφάλι του πατέρα του, και ίσως μια δήλωση ανεξαρτησίας. Το Μουσείο Ορσέ χρονολογεί τη νεκρή φύση ευρέως, μεταξύ 1865 και 1870. Αν το πορτρέτο ανήκει στο 1866, η νεκρή φύση πρέπει να υπήρχε ήδη τότε. Η χρονολόγηση όμως του ίδιου του πορτρέτου δεν ήταν πάντοτε κοινά αποδεκτή (βλ. παρακάτω), και έτσι οι δύο χρονολογήσεις εξαρτώνται εν μέρει η μία από την άλλη. Το 2025 η έκθεση του Μουσείου Γκρανέ Cezanne au Jas de Bouffan δανείστηκε το πορτρέτο από την Ουάσιγκτον και το παρουσίασε μαζί με τη νεκρή φύση που απεικονίζει.
Ζωγραφική ύλη και επιφάνεια στο Ο πατέρας του καλλιτέχνη διαβάζει την L’Événement
Το πορτρέτο είναι χτισμένο με πυκνό χρώμα, απλωμένο σε μεγάλες, χωριστές πινελιές. Στο παντελόνι οι πινελιές ακολουθούν το μήκος του μηρού και σπάνε σε λευκό όπου το ύφασμα πιάνει το φως. Στην εφημερίδα απλώνονται επίπεδες και φαρδιές, με ελάχιστο πλάσιμο. Στο κάλυμμα της πολυθρόνας κατεβαίνουν προς τα κάτω, έτσι που το λουλουδάτο μοτίβο μοιάζει να διαλύεται την ώρα που ζωγραφίζεται. Αυτές τις βαριές πλάκες χρωστικής η Εθνική Πινακοθήκη τις συνδέει με το παράδειγμα του Κουρμπέ, την ίδια πηγή που εντοπίζει και στην ένθετη νεκρή φύση. Η έκφραση couillarde, ο ωμός όρος του ίδιου του Σεζάν για την πρώιμη, επιθετικά φορτωμένη γραφή του, αποδίδεται συχνά στα έργα εκείνων των χρόνων, και η Clark τη χρησιμοποιεί στη βιβλιοκρισία της για τις αυτοπροσωπογραφίες των αρχών της δεκαετίας του 1860.
Στενή και βαθιά, η χρωματική κλίμακα περνά από τα καφέ και τα μαύρα του σακακιού, του τοίχου και του ανοίγματος της πόρτας στο ψυχρό γαλαζογκρίζο του παντελονιού, στα κιμωλιώδη λευκά του καλύμματος, του κολάρου και του χαρτιού, και σε πινελιές ροζ και κόκκινου στο λουλουδάτο μοτίβο. Πάνω σε αυτή τη συγκρατημένη κλίμακα ξεχωρίζουν το πράσινο και το μπλε της μικρής νεκρής φύσης.
Η υλική δομή του πίνακα έχει εξεταστεί. Η Madeleine Hours δημοσίευσε τεχνική μελέτη με τίτλο «Cézanne’s Portrait of His Father» στη σειρά Studies in the History of Art της Εθνικής Πινακοθήκης (τόμ. 4, 1971–72), εικονογραφημένη με φωτογραφίες του έργου σε υπέρυθρη ακτινοβολία, σε φθορισμό υπεριώδους, σε πλάγιο φωτισμό και με ακτίνες Χ, σύμφωνα με τον διαδικτυακό κατάλογο έργων (catalogue raisonné).
Ένα παλαιότερο πορτρέτο ανάγνωσης στο Ζα ντε Μπουφάν
Ο πίνακας της Ουάσιγκτον έχει άμεσο προκάτοχο. Το έργο Ο πατέρας του ζωγράφου, Λουί-Ογκύστ Σεζάν, που χρονολογείται γύρω στο 1865 και βρίσκεται σήμερα στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου, δείχνει τον ίδιο άνδρα καθιστό, σταυροπόδι, με σκυμμένο κεφάλι, απορροφημένο στο διάβασμα. Ζωγραφίστηκε απευθείας στον τοίχο μιας εσοχής στο σαλόνι του Ζα ντε Μπουφάν (Jas de Bouffan), της εξοχικής κατοικίας έξω από την Αιξ που είχε αγοράσει ο Λουί-Ογκύστ το 1859. Μια φωτογραφία, που λέγεται ότι χρονολογείται από το 1905, τον δείχνει ακόμη στη θέση του, πλαισιωμένο από τέσσερις πίνακες με τις εποχές. Οι διακοσμήσεις αποσπάστηκαν από τους τοίχους μετά τον θάνατο του Σεζάν. Ο πίνακας του Λονδίνου, λάδι σε βαμμένο γύψο που αργότερα επικολλήθηκε σε μουσαμά, έχει διαστάσεις 167,6 επί 114,3 εκατοστά, και η πινακοθήκη τον απέκτησε το 1968.
Αν τοποθετηθούν τα δύο έργα δίπλα δίπλα, φαίνεται πώς άλλαξε το θέμα. Η παλαιότερη εικόνα ανήκε στο ίδιο το σώμα του οικογενειακού σπιτιού, κομμάτι ενός τοίχου σε δωμάτιο ιδιοκτησίας του πατέρα. Το πορτρέτο της Ουάσιγκτον είναι κινητός πίνακας, μεγαλύτερος, με εφημερίδα που κατονομάζεται και με ένθετη νεκρή φύση, και αργότερα υποβλήθηκε στην κρίση δημόσιας επιτροπής. Το δοκίμιο του John Rewald «Cézanne and His Father», δημοσιευμένο στον ίδιο τόμο 1971–72 της σειράς Studies in the History of Art με την τεχνική μελέτη της Hours, εξετάζει τα πορτρέτα του Λουί-Ογκύστ και τη σχέση που κρύβεται πίσω τους.
Χρονολόγηση, το Σαλόν του 1882 και ο δρόμος προς την Ουάσιγκτον
Το μουσείο χρονολογεί τον πίνακα στο 1866, και ο κατάλογος έργων του Rewald τον τοποθετεί ακριβέστερα στο φθινόπωρο εκείνης της χρονιάς. Η παλαιότερη έρευνα διέφερε. Ο διαδικτυακός κατάλογος έργων καταγράφει την αρχική χρονολόγηση του Lionello Venturi στα 1868–70, αναθεωρημένη αργότερα σε 1866–67, του Georges Rivière στο 1868, του Douglas Cooper στο 1866 σε μία δημοσίευση και στα 1864–65 σε άλλη, και του Lawrence Gowing «γύρω στο 1866». Η χρονολογία 1866 είναι σήμερα η καθιερωμένη, αν και στηρίζεται σε υφολογικά και περιστασιακά τεκμήρια, ανάμεσα στα οποία και η χρονιά του Mon Salon του Ζολά.
Αργά άρχισε η δημόσια πορεία του. Ο κατάλογος έργων τον ταυτίζει με τον αρ. 520 του Σαλόν του 1882, όπου εκτέθηκε ως Portrait de M. L. A..., και σημειώνει ότι ήταν το μόνο έργο του Σεζάν που έγινε ποτέ δεκτό στο Σαλόν. Πιο επιφυλακτική, η Εθνική Πινακοθήκη αναφέρει το Σαλόν του 1882 ως πιθανή έκθεση. Η ίδια καταχώριση του καταλόγου σημειώνει ότι ο καλλιτέχνης κρατούσε τον μουσαμά τυλιγμένο ως τον θάνατό του, το 1906.
Από την περιουσία του Σεζάν ο πίνακας πέρασε στον Αμπρουάζ Βολάρ, έπειτα στον συλλέκτη Ογκύστ Πελλερέν (Auguste Pellerin) και, κληρονομικά, στον Ρενέ Λεκόντ (René Lecomte) και στην οικογένειά του. Η κυρία Λουί ντε Σεζμαρτέν (Mme Louis de Chaisemartin), το γένος Ζερμέν Σαρλότ Λεκόντ (Germaine Charlotte Lecomte), τον πούλησε το 1970, μέσω του εμπόρου έργων τέχνης στο Παρίσι Εκτόρ Μπραμ (Hector Brame), στην Εθνική Πινακοθήκη Τέχνης, με χρήματα που διέθεσε ο Πολ Μέλλον. Έκτοτε έχει ταξιδέψει σε μεγάλες εκθέσεις για τον ζωγράφο, μεταξύ των οποίων οι Cézanne: The Early Years 1859–1872 (Λονδίνο, Παρίσι και Ουάσιγκτον, 1988–89) και Cézanne Portraits (Παρίσι, Λονδίνο και Ουάσιγκτον, 2017–18), και το 2025 επέστρεψε στην Αιξ για την έκθεση του Ζα ντε Μπουφάν, όπου κρεμάστηκε κοντά στη μικρή νεκρή φύση που απεικονίζεται στον τοίχο του.
