Ευρωπαϊκή Τέχνη

Πολ Σεζάν: Οι Τέσσερις Εποχές του Ζα ντε Μπουφάν

Τέσσερις ψηλές γυναίκες, καθεμιά από τις οποίες γεμίζει ένα πάνελ ύψους άνω των τριών μέτρων, στέκονταν κάποτε μαζί σε μια εσοχή του μεγάλου σαλονιού στο Ζα ντε Μπουφάν (Jas de Bouffan), την εξοχική κατοικία έξω από την Αιξ-αν-Προβάνς που αγόρασε το 1859 ο πατέρας του Πολ Σεζάν. Οι Τέσσερις Εποχές (Les Quatre Saisons) προσωποποιούν την Άνοιξη, το Καλοκαίρι, το Φθινόπωρο και τον Χειμώνα. Τις ζωγράφισε ο Σεζάν γύρω στα είκοσί του, όταν φοιτούσε ακόμη στη δημοτική σχολή σχεδίου της Αιξ. Δούλεψε με λάδι απευθείας πάνω στο επίχρισμα του τοίχου. Πολύ αργότερα οι ζωγραφικές αυτές αποσπάστηκαν, επικολλήθηκαν σε μουσαμά και ανήκουν από το 1950 στο Πτι Παλέ, Μουσείο Καλών Τεχνών της Πόλης του Παρισιού (Petit Palais, Musée des Beaux-Arts de la Ville de Paris). Το μουσείο τις χρονολογεί γύρω στο 1860, αν και η χρονολόγηση είναι λιγότερο βέβαιη απ' όσο υπονοεί εκείνο το «vers 1860».

Οι Τέσσερις Εποχές του Πολ Σεζάν, τέσσερα ψηλά πάνελ: η Άνοιξη με κόκκινο ένδυμα και γιρλάντα λουλουδιών, το Καλοκαίρι καθιστό με δεμάτι σιτάρι, ο Χειμώνας που ζεσταίνει τα χέρια του στη φωτιά, το Φθινόπωρο με καλάθι φρούτων στο κεφάλι
Πολ Σεζάν, Οι Τέσσερις Εποχές (Άνοιξη, Καλοκαίρι, Χειμώνας, Φθινόπωρο), περ. 1860, λάδι σε επίχρισμα από το μεγάλο σαλόνι του Ζα ντε Μπουφάν, Αιξ-αν-Προβάνς, αποσπασμένο και επικολλημένο σε μουσαμά. Πτι Παλέ, Μουσείο Καλών Τεχνών της Πόλης του Παρισιού.

Εντυπωσιακή λεπτομέρεια, η υπογραφή. Το Πτι Παλέ καταγράφει το όνομα «Ingres» κάτω δεξιά τόσο στην Άνοιξη όσο και στο Καλοκαίρι, και το Μουσείο Γκρανέ περιγράφει τα πάνελ ως υπογεγραμμένα με αυτό το όνομα. Για το Καλοκαίρι, ο κατάλογος έργων (catalogue raisonné) καταγράφει την επιγραφή με κεφαλαία. Ένας νεαρός ζωγράφος της επαρχίας, δουλεύοντας στους τοίχους του σπιτιού της οικογένειάς του, υπέγραψε την πρώτη φιλόδοξη διακόσμησή του με το όνομα του Ζαν-Ωγκύστ-Ντομινίκ Ενγκρ.

Μια διακόσμηση για το μεγάλο σαλόνι του Ζα ντε Μπουφάν

Όταν ο Λουί-Ωγκύστ Σεζάν, τραπεζίτης στην Αιξ, απέκτησε το κτήμα το 1859, επρόκειτο κατά κύριο λόγο για αγρόκτημα σε λειτουργία, με αμυγδαλιές, μουριές, ελιές και αμπέλια. Σύμφωνα με το Μουσείο Γκρανέ, η οικογένεια φαίνεται ότι χρησιμοποιούσε την μπαστίντ (bastide) μόνο το καλοκαίρι κατά τη δεκαετία του 1860 και εγκαταστάθηκε εκεί μόνιμα μόλις το 1870. Η εποχική αυτή χρήση έχει σημασία για τον τρόπο που οφείλουμε να φανταστούμε τη διακόσμηση: το μεγάλο σαλόνι ανήκε σε ένα σπίτι που κατοικούνταν το καλοκαίρι. Από το 1859 έως το 1869 ο ζωγράφος κάλυψε τους τοίχους του με εννέα ζωγραφικά έργα με θέματα εντελώς άσχετα μεταξύ τους, από τοπία κατά τον Κλοντ Λορέν και τον Γιάκομπ βαν Ρόισνταλ έως μεταγενέστερα έργα, όπως το Κρυφτό, κατά τον Λανκρέ και τον Λουόμενο και βράχους, που βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Τέχνης Chrysler στο Νόρφολκ της Βιρτζίνια.

Οι Εποχές καταλάμβαναν μια εσοχή του σαλονιού. Στο κέντρο της, κατά την αφήγηση του Μουσείου Γκρανέ, βρισκόταν ένα πορτρέτο του Λουί-Ωγκύστ, ζωγραφισμένο απευθείας στον τοίχο γύρω στο 1864. Αν οι Εποχές χρονολογούνται πράγματι γύρω στο 1860, τότε το πορτρέτο θα είχε προστεθεί σε ένα σύνολο που υπήρχε ήδη. Πρόκειται για συμπέρασμα που προκύπτει από τις δύο χρονολογίες, για μια σειρά που οι πηγές αυτές δεν τεκμηριώνουν ρητά. Το Πτι Παλέ προσθέτει ένα βιογραφικό στοιχείο: η εκτέλεση της διακόσμησης συνέβαλε στο να πειστεί ο πατέρας του Σεζάν να αφήσει τον γιο του να πάει στο Παρίσι για να σπουδάσει ζωγραφική, πράγμα που έγινε το 1861. Το χρονολόγιο του Μουσείου Γκρανέ τοποθετεί αυτή την πρώτη διαμονή μεταξύ Απριλίου και Σεπτεμβρίου εκείνου του έτους. Ο Σεζάν γράφτηκε στην Ακαδημία Σουίς (Académie Suisse), γνώρισε τον Καμίλ Πισαρό και επέστρεψε απογοητευμένος στην Αιξ, στα μαθήματα σχεδίου και σε μια θέση στην τράπεζα του πατέρα του.

Τέσσερις γυναίκες, τέσσερις εποχές: σύνθεση και εικονογραφία

Όλα τα πάνελ ακολουθούν το ίδιο σχήμα. Μια μοναδική γυναικεία μορφή, σχεδόν όσο ψηλή είναι η επιφάνεια, στέκεται ή κάθεται μπροστά σε χαμηλό ορίζοντα, και ο ουρανός καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του επάνω μισού. Το ακραία κατακόρυφο σχήμα, περίπου τρεις φορές ψηλότερο απ' ό,τι φαρδύ, αφήνει ελάχιστο χώρο για αφηγηματικό σκηνικό. Τις εποχές τις αναγγέλλουν τα σύμβολα, η ενδυμασία, το χρώμα και η ώρα του ουρανού. Με τη σειρά Άνοιξη, Καλοκαίρι, Χειμώνας, Φθινόπωρο, οι δύο όρθιες μορφές πλαισιώνουν τις δύο καθιστές. Το πώς ακριβώς ήταν διατεταγμένα τα πάνελ γύρω από το πορτρέτο του πατέρα καταγράφεται σε μια παλιά φωτογραφία της εσοχής, που αναδημοσιεύεται στον κατάλογο της έκθεσης του 1988 Cézanne: The Early Years.

Άνοιξη: μια μορφή «à l'antique»

Η Άνοιξη είναι η πιο κλασικίζουσα από τις τέσσερις, και η ευρετηρίαση του μουσείου την περιγράφει ως «à l'antique». Μια νεαρή γυναίκα με μακριά κοκκινόξανθα μαλλιά προχωρεί ξυπόλυτη, ντυμένη με μακρύ κόκκινο ένδυμα που αφήνει γυμνούς τον αριστερό της ώμο και το χέρι. Σηκώνει το δεξί της χέρι στο κεφάλι, κρατώντας την αρχή μιας ανθισμένης γιρλάντας που πέφτει διαγώνια πάνω στο σώμα της ως το στρίφωμα, με κόκκινα και ροζ άνθη και χλωμά κρίνα σε όλο το μήκος της. Το χαμηλωμένο αριστερό της χέρι κρατά μερικές μικρές λευκές μαργαρίτες. Πίσω της, πάνω σε τετράγωνο βάθρο επάνω δεξιά, ένα σκούρο αγγείο φιλοξενεί ένα μεγάλο αγκαθωτό φυτό, που το μουσείο το ταυτίζει ως παχύφυτο. Από κάτω το έδαφος κατηφορίζει προς μια σκοτεινή πλαγιά, και ο ουρανός βαθαίνει από μια ανοιχτόχρωμη ζώνη στον ορίζοντα ως ένα σχεδόν νυχτερινό μπλε. Οι επιμηκυμένες αναλογίες της μορφής και το γερμένο κεφάλι την εντάσσουν στις κλασικίζουσες προσωποποιήσεις της διακοσμητικής ζωγραφικής, και τίποτε στην ενδυμασία της δεν ανήκει στον 19ο αιώνα.

Καλοκαίρι: θερισμός πάνω σε έναν τοίχο από τούβλα

Με το Καλοκαίρι το ύφος αλλάζει αμέσως. Η μορφή κάθεται σε έναν χαμηλό τοίχο από τούβλα, με σύγχρονη αγροτική ενδυμασία: λευκή μπλούζα με φαρδιά μανίκια μαζεμένα στον αγκώνα, κόκκινο μαντίλι δεμένο κόμπο στο στήθος και φαρδιά γαλάζια φούστα, που οι πτυχές της αποδίδονται με ανοιχτόχρωμα φώτα. Το δεξί της χέρι ακουμπά σε ένα δεμάτι σιτάρι απλωμένο στα γόνατά της, ενώ το αριστερό κρέμεται δίπλα στο γόνατο. Κισσός σκαρφαλώνει στον τοίχο αριστερά. Στα πόδια της βρίσκεται μια νεκρή φύση με ροδάκινα ή βερίκοκα στοιβαγμένα πάνω σε σκούρα φύλλα, ένα κομμένο καρπούζι που δείχνει την κόκκινη σάρκα του και άλλα δεμάτια στο έδαφος. Το Πτι Παλέ περιλαμβάνει το καρπούζι και το σιτάρι στα θέματα του πάνελ στο ευρετήριό του, και ο κατάλογος έργων κατατάσσει το Καλοκαίρι στις συνθέσεις μορφών που περιέχουν νεκρή φύση. Ο ουρανός εδώ είναι ανοιχτός και θερμός, η επιφάνειά του όμως είναι στικτή και ανομοιόμορφη, και η ίδια φθαρμένη όψη εμφανίζεται στο ανοιχτόχρωμο φύλλωμα πίσω από τον τοίχο. Η τεκμηριωμένη υπογραφή INGRES καταλαμβάνει τη λωρίδα εδάφους κάτω δεξιά.

Χειμώνας: νύχτα και φωτιά

Σε κατατομή, και προφανώς μεγαλύτερη σε ηλικία από τις άλλες γυναίκες, η μορφή του Χειμώνα κάθεται στραμμένη προς τα δεξιά. Τυλιγμένη σε γκρίζα κουκούλα και βαρύ καφέ μανδύα, η μορφή απλώνει τα χέρια της προς μια μικρή φωτιά κάτω δεξιά, όπου πορτοκαλί φλόγες υψώνονται από το έδαφος και αφήνουν μια στήλη καπνού. Από πάνω της το πάνελ ανοίγεται στον πιο φιλόδοξο ουρανό της σειράς: αστέρια σκορπισμένα σε σκούρο πρασινομπλέ πεδίο, όγκοι σωρειτών με φωτισμένες παρυφές, ένα μικρό φεγγάρι ανάμεσά τους και, χαμηλότερα, οριζόντιες λωρίδες φωτός. Μέσα στον καπνό που ανεβαίνει πάνω από το κεφάλι της, χλωμά, αδιευκρίνιστα σχήματα συγχωνεύονται με τον ουρανό. Το κρύο υποδηλώνεται αποκλειστικά με την ώρα, την κουκούλα και τη χειρονομία προς τη φλόγα.

Φθινόπωρο: το καλάθι με τα φρούτα

Η μορφή του Φθινοπώρου στέκεται μετωπικά, με τα δύο χέρια υψωμένα για να συγκρατεί ένα μεγάλο καλάθι με πόδι πάνω στο κεφάλι της. Είναι γεμάτο πράσινα και μαύρα σταφύλια, κόκκινα φρούτα και αμπελόφυλλα, ενώ μια έλικα και μια κρικωτή λαβή προεξέχουν δεξιά. Φορά σκούρο μπούστο δεμένο μπροστά με λευκό κορδόνι, κοντά φουσκωτά μανίκια και μακριά ανοιχτόχρωμη φούστα που πέφτει σε πυκνές κάθετες πτυχές σχεδόν ως τους αστραγάλους. Τα σκούρα μαλλιά της είναι χωρισμένα στη μέση και τραβηγμένα πίσω. Ο ουρανός πίσω της φλέγεται πορτοκαλής και ροζ στον ορίζοντα, κάτω από μια μπλε ζώνη, και ένας χαμηλός γαλάζιος λόφος κλείνει τη θέα αριστερά. Στη στάση, απαντά στην Άνοιξη στην άλλη άκρη της σειράς: δύο όρθιες μορφές με υψωμένα χέρια, η μία φέρνει λουλούδια και η άλλη κουβαλά φρούτα.

Υπογραφή «Ingres»: υπογραφή και ύφος

Η δανεική υπογραφή έχει προκαλέσει περισσότερα σχόλια από οποιοδήποτε χαρακτηριστικό των ίδιων των έργων. Ο σκοπός της παραμένει αβέβαιος. Ούτε η καταγραφή του Πτι Παλέ ούτε ο διαδικτυακός κατάλογος έργων εξηγεί γιατί ο Σεζάν χρησιμοποίησε το όνομα του Ενγκρ, και η πρόθεση πίσω από αυτό (φόρος τιμής, ιδιωτικό αστείο για την οικογένεια ή κάτι ενδιάμεσο) παραμένει ζήτημα ερμηνείας. Εκείνο που μπορεί να ειπωθεί είναι ότι το όνομα εμφανίζεται σε διακοσμήσεις που ζωγραφίστηκαν για το σπίτι του πατέρα του, ακριβώς τη στιγμή που, κατά την αφήγηση του μουσείου, οι διακοσμήσεις αυτές βοηθούσαν να κερδίσει τη συγκατάθεση του πατέρα του για μια καριέρα στη ζωγραφική.

Τα ίδια τα έργα ανήκουν σε μια φάση πριν από την τεχνοτροπία που συνήθως συνδέεται με τον Σεζάν. Τα περιγράμματα είναι σταθερά και συνεχή, η σάρκα πλάθεται ομαλά, με ελάχιστα ορατές πινελιές. Τα πρόσωπα ακολουθούν έναν ενιαίο τύπο: μακρόστενα ωοειδή, τοξωτά φρύδια, αμυγδαλωτά μάτια με βαριά βλέφαρα και μικρά στόματα. Οι ενδυμασίες στρώνονται με πλατιές μονόχρωμες επιφάνειες (το κόκκινο της Άνοιξης, το μπλε του Καλοκαιριού, το κρεμ του Φθινοπώρου) και αποκτούν όγκο μέσα από μακριά, κανονικά φώτα. Η εκτέλεση είναι άνιση. Οι πτυχές της φούστας του Φθινοπώρου και η γιρλάντα της Άνοιξης είναι επιμελημένες, ενώ τμήματα του φόντου στο Καλοκαίρι είναι συνοπτικά. Ούτε μοιράζονται οι τέσσερις μορφές έναν συνεκτικό εικαστικό κόσμο, αφού μια αρχαιοπρεπής Άνοιξη και ένας κουκουλωμένος Χειμώνας στέκονται δίπλα σε δύο νεαρές γυναίκες με σύγχρονα αγροτικά ρούχα. Η ανάμειξη αυτή ίσως αντανακλά έναν νεαρό ζωγράφο που συνδυάζει διαφορετικά ρεπερτόρια μέσα σε ένα ενιαίο διακοσμητικό εγχείρημα. Σε κάθε περίπτωση, διακρίνει τις Εποχές από το μεταγενέστερο έργο στους ίδιους τοίχους. Το Μουσείο Γκρανέ εντοπίζει την ανάδυση του προσωπικού ύφους του Σεζάν στο μεγάλο σαλόνι, σε μια δυναμική τεχνική με σπάτουλα, την οποία υιοθέτησε στο Παρίσι μετά το 1863 και εφάρμοσε στα μεταγενέστερα πάνελ.

Η χρονολόγηση των Τεσσάρων Εποχών του Σεζάν

Οι χρονολογίες που αποδίδονται στον κύκλο διαφέρουν από δημοσίευση σε δημοσίευση. Το Πτι Παλέ δίνει «vers 1860». Ο κατάλογος έργων του John Rewald του 1996, και μετά από αυτόν ο διαδικτυακός κατάλογος έργων της Société Paul Cezanne, δίνει 1860–61. Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας εξέθεσε το Καλοκαίρι το 2002 με τη χρονολογία περ. 1860–62, που είναι και το εύρος το οποίο τυπώνεται ενίοτε στις αναπαραγωγές των τεσσάρων πάνελ. Ο Georges Rivière, γράφοντας το 1923, χρονολόγησε το Καλοκαίρι στο 1863. Η αφήγηση του Μουσείου Γκρανέ για την έκθεση του 2025 τοποθετεί τις Εποχές μεταξύ 1862 και 1864, μετά από μια αρχική φάση τοπίων το 1859–61, παρότι οι λεζάντες της ίδιας έκδοσης περιγράφουν κάθε πάνελ ως ζωγραφισμένο γύρω στο 1860.

Δύο τεκμήρια έλκουν προς αντίθετες κατευθύνσεις. Η σύνδεση που κάνει το μουσείο ανάμεσα στη διακόσμηση και στην άδεια του Λουί-Ωγκύστ για το ταξίδι του 1861 στο Παρίσι στηρίζει μια πρώιμη χρονολόγηση. Η ανακάλυψη, τον Αύγουστο του 2023, κατά τις έρευνες στην μπαστίντ, μιας άγνωστης ως τότε τοιχογραφίας στο μεγάλο σαλόνι, πιθανότατα μιας εισόδου λιμανιού με κατάρτια, σημαίες και κτίρια, που πιστοποιήθηκε από τη Société Paul Cezanne, έχει ανοίξει ξανά το ζήτημα της σειράς με την οποία ζωγραφίστηκαν όλα τα πάνελ. Ώσπου να διευκρινιστεί αυτή η σειρά, μια χρονολόγηση γύρω στο 1860–62 παραμένει εύλογο εύρος εργασίας, και καμία από τις στενότερες προτάσεις δεν μπορεί ακόμη να θεωρηθεί οριστική.

Από τον τοίχο με το επίχρισμα στο Πτι Παλέ

Ο κατάλογος έργων και το Μουσείο Γκρανέ περιγράφουν και οι δύο τις Τέσσερις Εποχές ως τοιχογραφίες με λάδι σε επίχρισμα, αποσπασμένες και επικολλημένες σε μουσαμά, ενώ το Πτι Παλέ τις καταγράφει ως λάδι σε μουσαμά. Οι δύο περιγραφές αφορούν τα ίδια αντικείμενα σε διαφορετικά στάδια της ιστορίας τους. Οι δημοσιευμένες διαστάσεις διαφέρουν κατά ένα εκατοστό περίπου: το Πτι Παλέ δίνει 315 × 98 εκ. για την Άνοιξη (αρ. ευρ. PPP3048) και 314 × 109,5 εκ. για το Καλοκαίρι (αρ. ευρ. PPP3047), ενώ το Μουσείο Γκρανέ δίνει 314 × 105 εκ. για το Φθινόπωρο και 314 × 104 εκ. για τον Χειμώνα.

Το Ζα ντε Μπουφάν πουλήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1899, μετά τον θάνατο της μητέρας του ζωγράφου. Μια φωτογραφία του 1900 περίπου, σήμερα στο Αρχείο John Rewald της Εθνικής Πινακοθήκης Τέχνης της Ουάσιγκτον, δείχνει τις τοιχογραφίες ακόμη στη θέση τους στο σαλόνι. Ως τον Απρίλιο του 1918 τα τέσσερα πάνελ είχαν αφαιρεθεί και εκτέθηκαν στο Παρίσι, στην Galerie Hessel, ως «Quatre panneaux décoratifs de Cézanne». Η προέλευση του Καλοκαιριού στον κατάλογο έργων ξεκινά από τον Λουί Γκρανέλ (Louis Granel), τον νέο ιδιοκτήτη του Ζα ντε Μπουφάν, και περνά από τους εμπόρους τέχνης Ζος Εσέλ (Jos. Hessel) και Ζορζ Μπερνέμ (Georges Bernheim) στον Αμπρουάζ Βολάρ, ο οποίος το απέκτησε στις 16 Οκτωβρίου 1923. Το βιβλίο αποθεμάτων του το καταγράφει με τον αρ. 5509 στην τιμή των 18.750 φράγκων. Μετά τον θάνατο του Βολάρ τα πάνελ πέρασαν στην περιουσία του, και το 1950 οι κληρονόμοι του τα δώρισαν στο Πτι Παλέ, όπου η καταγραφή του μουσείου ανιχνεύει τη διαδρομή της διακόσμησης από τους τοίχους του σαλονιού ως την περιουσία Βολάρ. Τα φθαρμένα, στικτά σημεία στον ουρανό του Καλοκαιριού ενδέχεται να σχετίζονται με αυτή την ιστορία απόσπασης και μεταφοράς, αν και η αιτία τους δεν μπορεί να εξακριβωθεί μόνο από την αναπαραγωγή.

Το 2025 τα τέσσερα πάνελ επέστρεψαν στην Αιξ για την έκθεση Cezanne au Jas de Bouffan στο Μουσείο Γκρανέ, όπου παρουσιάστηκαν σε μια αναπαράσταση του μεγάλου σαλονιού δίπλα σε άλλα έργα που είχαν αφαιρεθεί από τους τοίχους του. Μια έκδοση του 2019 της Société Paul Cezanne είχε ήδη προτείνει ψηφιακές αναπαραστάσεις της αίθουσας πριν και μετά το 1867, μια απόπειρα ανάκτησης του περιβάλλοντος για το οποίο φτιάχτηκαν οι Εποχές.