Βυζαντινή Τέχνη

Το ψηφιδωτό της Απιστίας του Θωμά στη Μονή Οσίου Λουκά

Ψηφιδωτό της Απιστίας του Θωμά στη Μονή Οσίου Λουκά: ο Χριστός μπροστά σε κλειστή θύρα υψώνει το δεξί χέρι, ο Θωμάς σκύβει προς την πλευρά του, Απόστολοι σε χρυσό βάθος
Η Απιστία του Θωμά, ψηφιδωτό τύμπανο πάνω από τη νότια θύρα του νάρθηκα, καθολικό της Μονής Οσίου Λουκά, 11ος αιώνας. Το κάτω κεντρικό τμήμα αποκόπηκε από μεταγενέστερο παράθυρο.

Έντεκα Απόστολοι, μια κλειστή θύρα και ένα αδιάσπαστο χρυσό βάθος γεμίζουν το τύμπανο πάνω από τη νότια είσοδο του νάρθηκα στο καθολικό της Μονής Οσίου Λουκά. Στο κέντρο ο Χριστός υψώνει το δεξί του χέρι και τραβά προς τα πίσω το ιμάτιό του για να αποκαλύψει την πληγή της πλευράς του, ενώ ο Θωμάς σκύβει προς αυτήν με τεντωμένο το ένα δάχτυλο. Η Απιστία του Θωμά στη Μονή Οσίου Λουκά είναι ένα από τα τέσσερα αφηγηματικά ψηφιδωτά του νάρθηκα (Ιω. 20:24–29) και το μόνο που βρίσκεται πάνω από θύρα η οποία οδηγεί έξω από τον ναό. Η κατάστασή του είναι άνιση. Ο Θωμάς έχει χάσει το κεφάλι του, και ένα παράθυρο που ανοίχτηκε σε μεταγενέστερη εποχή έχει αποκόψει το κάτω κεντρικό τμήμα της σύνθεσης. Σώζεται ωστόσο αρκετό ώστε να μπορεί κανείς να παρακολουθήσει τόσο τη διάταξη της σκηνής όσο και το σκεπτικό που την τοποθέτησε σε αυτό το σημείο.

Η μονή βρίσκεται στην Κεντρική Ελλάδα, κοντά στους Δελφούς, στην ιστορική περιοχή της Φωκίδας, και την ευθύνη για το μνημείο έχει σήμερα η Εφορεία Αρχαιοτήτων Βοιωτίας. Το καθολικό της χτίστηκε πιθανώς στο πρώτο τέταρτο του 11ου αιώνα. Οι περισσότεροι μελετητές δέχονται ως χρονολογία το 1011, αν και έχουν προταθεί και άλλες χρονολογήσεις. Μαζί με το Δαφνί και τη Νέα Μονή της Χίου, ο Όσιος Λουκάς είναι εγγεγραμμένος στον Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO ως ένας από τους τρεις μοναστηριακούς ναούς των οποίων τα ψηφιδωτά σε χρυσό βάθος ορίζουν την τέχνη της περιόδου.

Ένα τύμπανο πάνω από την έξοδο

Ο νάρθηκας είναι μια επιμήκης ορθογώνια αίθουσα με κοντές καμπύλες απολήξεις, που καλύπτεται από τρία διάχωρα με σταυροθόλια και προσαρτάται στη δυτική πλευρά του ναού. Μαρμάρινη ορθομαρμάρωση ντύνει τα κατώτερα τμήματα των τοίχων. Το ψηφιδωτό καλύπτει την ανώτερη ζώνη και τους θόλους. Θύρες ανοίγονται προς τα έξω στη δυτική και στη νότια πλευρά. Στον ανατολικό τοίχο υπάρχουν άλλες τρεις: η κεντρική Βασιλική Πύλη προς τον κυρίως ναό και δύο μικρότερες θύρες προς τα παρεκκλήσια εκατέρωθεν. Στο βόρειο άκρο έχει διαμορφωθεί ένα αρκοσόλιο.

Η διακόσμηση του χώρου είναι συμπυκνωμένη και προσεκτικά μελετημένη. Πάνω από τη Βασιλική Πύλη ο Χριστός Παντοκράτωρ, σε προτομή, κρατά Ευαγγέλιο ανοιχτό στο Ιω. 8:12, και μαζί με τη Θεοτόκο και τον Ιωάννη τον Πρόδρομο στον μεσαίο θόλο συμπληρώνει μια Δέηση. Στον ανατολικό τοίχο τον πλαισιώνουν η Σταύρωση (Ιω. 19:16–30) και η Ανάσταση, καθεμιά πάνω από τη θύρα ενός από τα παρεκκλήσια. Πέντε άγιοι σε μετάλλια καταλαμβάνουν τον δυτικό τοίχο, πάνω από την έξοδο προς την αυλή. Μόνο δύο ακόμη αφηγηματικές σκηνές εμφανίζονται, αντικριστά κατά μήκος της αίθουσας: ο Νιπτήρας (Ιω. 13:1–17) πάνω από το αρκοσόλιο στον βόρειο τοίχο και, στο απέναντι άκρο, η Απιστία.

Οι απόψεις για τη χρονολόγηση των ψηφιδωτών του νάρθηκα διαφέρουν ελαφρώς. Τα φωτογραφικά αρχεία τα τοποθετούν γενικά στο πρώτο μισό του 11ου αιώνα. Ο Ljubomir Milanović, του οποίου η μελέτη του 2013 αποτελεί την πληρέστερη πραγμάτευση της σκηνής, θεωρεί ότι εκτελέστηκαν πιθανώς γύρω στα μέσα του αιώνα. Το αν ανήκουν στην ίδια φάση εργασιών με τα ψηφιδωτά του κυρίως ναού, όπου η Παναγία Οδηγήτρια καταλαμβάνει το ανατολικό τύμπανο του βόρειου σκέλους και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος γεμίζει μια κόγχη πάνω από την ορθομαρμάρωση, είναι ξεχωριστό ζήτημα, στο οποίο η παρούσα σκηνή δεν μπορεί να δώσει απάντηση.

Μια πλατιά ταινία στο εσωρράχιο του τόξου πλαισιώνει το τύμπανο. Χρυσές λωρίδες διασταυρώνονται διαγώνια και σχηματίζουν πλέγμα από ρόμβους, με έναν μικρό κόμβο σε κάθε διασταύρωση. Οι περισσότεροι ρόμβοι έχουν λευκό βάθος γεμάτο με σκούρους κυανοπράσινους ελικοειδείς βλαστούς, ενώ κατά διαστήματα ένας ρόμβος σε μπλε φέρει στη θέση τους χρυσό μοτίβο. Λεπτές κόκκινες γραμμές περιθωριώνουν την ταινία και στις δύο πλευρές. Στις πάνω γωνίες, έξω από το τόξο, τα καμπύλα πλαίσια δύο προτομών σε μετάλλια ανήκουν στη διακόσμηση των γειτονικών επιφανειών.

Ο Χριστός μπροστά στις κλειστές θύρες

Η σύνθεση οργανώνεται γύρω από ένα θύρωμα. Ένα ψηλό ορθογώνιο πλαίσιο από ανοιχτόχρωμες, γραμμωτές ψηφίδες, που μιμούνται φλεβωτό μάρμαρο, καλύπτει σχεδόν όλο το ύψος του πεδίου, ενώ το εσωτερικό του περιθύρωμα αποδίδεται λοξά, ώστε το άνοιγμα να φαίνεται ότι υποχωρεί σε βάθος. Τα ίδια τα θυρόφυλλα είναι κλειστά και αποδίδονται σε θερμό χρυσοκάστανο τόνο. Ο Χριστός στέκεται μπροστά τους, μεγαλύτερος από οποιονδήποτε από τους Αποστόλους. Ο Milanović υποθέτει ότι ήταν υπερυψωμένος πάνω σε σκαλοπάτι ή χαμηλό βάθρο, όπως στην ομόθεμη σκηνή της κρύπτης του καθολικού, αλλά αυτό το τμήμα του ψηφιδωτού έχει χαθεί.

Το σταυροφόρο φωτοστέφανο, σχεδιασμένο με κόκκινες γραμμές πάνω στο χρυσό, περιβάλλει ένα επίμηκες γενειοφόρο πρόσωπο με καστανά μαλλιά που πέφτουν στον αριστερό ώμο. Ο χιτώνας αποδίδεται σε χρυσό και καστανό, με σκούρο σήμα (clavus), και πάνω του ένα βαθυκύανο ιμάτιο κατεβαίνει από τον αριστερό ώμο σε βαριές πτυχές. Ο Χριστός υψώνει ψηλά το δεξί του χέρι, με την παλάμη στραμμένη προς τα έξω, και μια σκούρα κηλίδα στο κέντρο της παλάμης σημαδεύει την πληγή από το καρφί. Με το αριστερό χέρι πιάνει την άκρη του ιματίου στο ύψος της μέσης και το τραβά στο πλάι, ανοίγοντας το ένδυμα κατά μήκος της δεξιάς πλευράς κάτω από το υψωμένο χέρι. Κόκκινες ταινίες διακρίνονται και στους δύο καρπούς. Η χειρονομία εξυπηρετεί δύο σκοπούς ταυτόχρονα: το υψωμένο χέρι δείχνει τη μία πληγή, και η κίνηση του βραχίονα αποκαλύπτει την άλλη.

Σε κάθε πλευρά του θυρώματος στέκονται πέντε Απόστολοι, και ο Θωμάς αποτελεί έκτη μορφή στα δεξιά του Χριστού. Η ομάδα αριθμεί επομένως έντεκα μορφές, όπως απαιτεί η ευαγγελική αφήγηση. Σύμφωνα με τον Πολύβιο Κόνη, τον οποίο παραθέτει ο Milanović, η μνημειακή τέχνη έδειξε για πρώτη φορά και τους έντεκα στον Sant’Apollinare Nuovo της Ραβέννας. Οι βυζαντινές εκδοχές της σκηνής διαφέρουν σε αρκετά σημεία: στον αριθμό των Αποστόλων, στη συμμετρία των ομάδων, στην πλευρά όπου εικονίζεται η πληγή και στο αν περιλαμβάνεται καθόλου η θύρα. Στον Όσιο Λουκά οι Απόστολοι είναι όλοι παρόντες, οι ομάδες είναι σχεδόν συμμετρικές και η θύρα καταλαμβάνει το κέντρο του πεδίου.

Κάτω από τον Χριστό, το ημικυκλικό παράθυρο εισχωρεί στο πεδίο. Η γύψινη πλάκα του, διάτρητη με λοβωτά και κυκλικά ανοίγματα και ελαφρά εγχάρακτη με διάκοσμο, έχει αντικαταστήσει το κάτω μέρος της μορφής του Χριστού και το σκαλοπάτι πάνω στο οποίο στεκόταν.

«Των θυρών κεκλεισμένων»: η επιγραφή

Πάνω από το υπέρθυρο, με σκούρα μεγαλογράμματα στο χρυσό βάθος, εκτείνεται η επιγραφή ΤΩΝ ΘΥΡΩΝ ΚΕΚΛΕΙΣ|ΜΕΝΩΝ. Οι λέξεις διακόπτονται μετά το έβδομο γράμμα της μετοχής, και η δεύτερη σειρά τοποθετείται ακριβώς κάτω από την αρχή της πρώτης. Το ωμέγα έχει τη στρογγυλή μορφή, συγγενική προς το μικρογράμματο, που απαντά σε πολλές ψηφιδωτές επιγραφές. Η φράση είναι η γενική απόλυτη του Ιω. 20:26, «των θυρών κεκλεισμένων», δηλαδή ενώ οι θύρες ήταν κλειστές, και περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο ο Χριστός εισήλθε στο δωμάτιο.

Η επιλογή αυτού του τίτλου έχει σημασία. Οι πρώιμες απεικονίσεις του θέματος χρησιμοποιούσαν άλλη διατύπωση. Μια αμπούλα από τη Μόντσα, γύρω στο 600, φέρει την ομολογία του Θωμά, «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου» (Ιω. 20:28), και μια ζωγραφική παράσταση του 8ου αιώνα στη Santa Maria Antiqua της Ρώμης γράφει απλώς APOSTOLI. Η διατύπωση που χρησιμοποιείται στον Όσιο Λουκά φαίνεται ότι εισήλθε στην τέχνη γύρω στον 10ο αιώνα, πιθανώς σε ένα κωνσταντινουπολίτικο ελεφαντοστό που βρίσκεται σήμερα στο Dumbarton Oaks. Ο Κόνης τη συνέδεσε με τη λειτουργική πράξη: το λεκτικονάριο των Ιεροσολύμων άρχιζε το ευαγγελικό ανάγνωσμα της Κυριακής του Θωμά από τον στίχο 26, ενώ το Τυπικό της Αγίας Σοφίας από τον στίχο 24. Η επιγραφή στρέφει έτσι την προσοχή στο θύρωμα κάτω από αυτήν, και επομένως σε ένα σώμα που διέρχεται μέσα από κλειστές θύρες. Κατά την ανάγνωση του Milanović, η κλειστή θύρα και η πληγή μαζί θεμελιώνουν τις δύο φύσεις του Χριστού: η θύρα τη θεότητά του, η πληγή την ανθρωπότητά του.

Ο Θωμάς και το άγγιγμα που δεν ολοκληρώνεται

Ο Θωμάς στέκεται στα δεξιά του Χριστού, αμέσως αριστερά από το πλαίσιο της θύρας, όπως το βλέπει ο θεατής. Σκύβει προς τα εμπρός από τους γοφούς, ντυμένος με ανοιχτόχρωμο ιμάτιο του οποίου οι πτυχές αποδίδονται με σκούρες, γωνιώδεις γραμμές. Το χέρι που απλώνει σταματά λίγο πριν από την πλευρά του Χριστού, με τον δείκτη στραμμένο προς την πληγή, και ένα δεύτερο, χαμηλότερο χέρι ανοίγει κοντά στη μέση του. Εκεί όπου θα έπρεπε να βρίσκεται το κεφάλι του, το ψηφιδωτό έχει χαθεί, και το κενό έχει συμπληρωθεί με επίπεδη επιφάνεια χρωματισμένη ώστε να προσεγγίζει το χρυσό. Η απώλεια συσκοτίζει σε μεγάλο βαθμό την έκφραση της μορφής, όμως η στάση αποδίδει καθαρά τη στιγμή.

Η μεσοβυζαντινή τέχνη είχε δύο κύριους τρόπους απόδοσης αυτής της συνάντησης. Στον έναν, ο Θωμάς απλώνει το χέρι προς την πληγή χωρίς να την αγγίζει. Στον άλλον, ο Χριστός πιάνει τον Θωμά από το χέρι και το οδηγεί στην πλευρά του. Το ίδιο το καθολικό περιέχει ένα παράδειγμα του δεύτερου τύπου: η νωπογραφία της κρύπτης δείχνει τον Χριστό να οδηγεί το χέρι του Αποστόλου. Η Carolyn Connor, την οποία παραθέτει ο Milanović, θεώρησε ότι η παράσταση της κρύπτης πιθανώς τροποποιήθηκε από μια παλαιότερη εκδοχή που έμοιαζε με τη σκηνή του νάρθηκα. Το ψηφιδωτό του νάρθηκα ακολουθεί τον πρώτο τύπο και αφήνει το ερώτημα ανοιχτό, όπως ακριβώς το αφήνει και το ευαγγελικό κείμενο. Το Ιω. 20:27–29 καταγράφει την πρόσκληση και την ομολογία χωρίς να λέει αν ο Θωμάς άγγιξε πράγματι την πληγή. Ο Χριστός προσφέρει το σώμα του προς εξέταση, και η εικόνα αφήνει την έκβαση ακαθόριστη.

Και άλλοι ναοί του 11ου και του 12ου αιώνα έφεραν το ίδιο θέμα σε μνημειακή κλίμακα, ανάμεσά τους το Δαφνί, ο Ναός της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ (1169) και ο καθεδρικός ναός του Μονρεάλε. Ο μεγάλος αριθμός παραδειγμάτων μετά την Εικονομαχία αντανακλά τις συζητήσεις εκείνης της περιόδου: ένας Χριστός που μπορούσε να αγγιχτεί μπορούσε και να απεικονιστεί, και η ανάσταση του σώματος έπρεπε να είναι ορατή.

Οι Απόστολοι στα δεξιά του Χριστού από κοντά

Κεφαλές πέντε γενειοφόρων Αποστόλων με λευκά ενδύματα και κόκκινες και καστανές ταινίες, λεπτομέρεια ψηφιδωτού με μικρές ψηφίδες σε χρυσό
Λεπτομέρεια των Αποστόλων που στέκονται στα δεξιά του Χριστού, με πρόσωπα πλασμένα σε καμπύλες σειρές μικρών ψηφίδων πάνω στο χρυσό βάθος.

Η λεπτομέρεια της αριστερής ομάδας δείχνει με τη μεγαλύτερη σαφήνεια την τεχνική του ψηφιδωτού. Πέντε κεφαλές, πυκνά συγκεντρωμένες, επικαλύπτονται, και μόνο η τελευταία, φαλακρή και με γκρίζα γενειάδα, αποκόπτεται από το όριο του κάδρου. Ο πρώτος Απόστολος έχει κοντά, σκούρα, σγουρά μαλλιά που υποχωρούν από το μέτωπο και πυκνή μαύρη γενειάδα, και κοιτάζει πλάγια προς το κέντρο της σκηνής. Δίπλα του, λίγο ψηλότερα, μια κεφαλή σε στροφή τριών τετάρτων έχει ίσια μαλλιά με χωρίστρα στη μέση και γεμάτη καστανή γενειάδα. Ο τρίτος έχει κυματιστά μαλλιά και μακριά μυτερή γενειάδα. Ο τέταρτος, με σγουρά μαλλιά και κοντύτερη κοκκινοκάστανη γενειάδα, στρέφει το βλέμμα προς τον Χριστό. Οι φυσιογνωμίες διαφοροποιούνται σκόπιμα, και δεν σώζονται επιγραφές με ονόματα που θα επέτρεπαν την ταύτιση των μορφών.

Κάθε πρόσωπο δομείται με μικρές ψηφίδες διατεταγμένες σε καμπύλες σειρές που ακολουθούν τους όγκους από κάτω: τόξα κατά μήκος του μετώπου, σύντομες σειρές στη ράχη της μύτης και ομόκεντρες γραμμές γύρω από τα μάγουλα. Σκούρες ψηφίδες χαράσσουν τα περιγράμματα των φρυδιών, των βλεφάρων και των ρουθουνιών. Ροζ και σομόν τόνοι αποδίδουν τη σάρκα, με λευκό στα ζυγωματικά και κάτω από τα μάτια, ενώ το κόκκινο τονίζει τα χείλη και τα άκρα των μάγουλων. Η γενειάδα του φαλακρού Αποστόλου σχηματίζεται από γκρίζες, λευκές και κυανοπράσινες ψηφίδες αντί για καστανές. Στο χρυσό βάθος οι κύβοι είναι μεγαλύτεροι και λιγότερο κανονικοί, και γύρω από κάθε κεφαλή οι σειρές τους καμπυλώνονται για να ακολουθήσουν το περίγραμμα των μαλλιών. Ο δακτύλιος των γραμμών τοποθέτησης, που θυμίζει φωτοστέφανο, οφείλεται στον τρόπο εργασίας των ψηφοθετών, οι οποίοι τοποθετούσαν πρώτα τη μορφή και έπειτα γέμιζαν το βάθος γύρω της.

Σε σύγκριση με τα πρόσωπα, τα ενδύματα είναι πιο αδρά στην εκτέλεση. Λευκές και ανοιχτές γκρίζες ψηφίδες συνθέτουν τους χιτώνες, με γκριζοπράσινο και απαλό ιώδες στις πτυχές, ενώ φαρδιά σήματα σε κόκκινο, καστανό και μαύρο κατεβαίνουν από τους ώμους. Ένας Απόστολος κρατά την ανοιχτή παλάμη του επίπεδη πάνω στο στήθος. Πιο κάτω, ένας άλλος σφίγγει ένα κλειστό ειλητάριο, που αποδίδεται ως ανοιχτόχρωμος κύλινδρος με σκούρα άκρα, και ένα ακόμη χέρι, μισόκλειστο, ακουμπά στο ύψος της μέσης. Τα δάχτυλα χωρίζονται με μονές σειρές σκούρων ψηφίδων. Από το δάπεδο του νάρθηκα, αυτά τα έντονα περιγράμματα θα παρέμεναν ευανάγνωστα από απόσταση.

Η Απιστία του Θωμά στον Όσιο Λουκά και το πρόγραμμα του νάρθηκα

Ο Milanović ερμηνεύει τη σκηνή μέσα από την κίνηση των ανθρώπων στον νάρθηκα και προς τις δύο κατευθύνσεις. Μπαίνοντας, ο επισκέπτης περνά από την Ανάσταση και τη Σταύρωση στον δρόμο προς τον Παντοκράτορα πάνω από τη Βασιλική Πύλη. Βγαίνοντας από τη νότια θύρα, ο ίδιος επισκέπτης βλέπει την Απιστία πάνω από το θύρωμα. Ο Milanović διαβάζει τις δύο αναστάσιμες εικόνες μαζί. Η Ανάσταση, κατά τη γνώμη του, διακηρύσσει τη νίκη του Χριστού επί του θανάτου και τη θεία του φύση. Η Απιστία, μέσα από την ανάγκη του Θωμά για υλική απόδειξη, επιβεβαιώνει μια ανάσταση του σώματος. Στην απέναντι πλευρά της αίθουσας, ο Νιπτήρας επαναλαμβάνει το θέμα της σωματικής επαφής με τον Χριστό και ανακαλεί την προετοιμασία του Μυστικού Δείπνου (Ματθ. 26:26–28).

Η ευχαριστιακή διάσταση αυτού του επιχειρήματος στηρίζεται εν μέρει σε μαρτυρίες εκτός του Οσίου Λουκά. Το Τυπικό του ίδιου του καθολικού δεν έχει σωθεί. Τα Τυπικά άλλων μονών του 11ου και του 12ου αιώνα αναφέρουν τον διακλυσμό, μια λιτή διανομή άρτου και οίνου μετά τη λειτουργία, που γινόταν στον νάρθηκα ενώ οι μοναχοί περίμεναν να κληθούν στην τράπεζα. Στον Όσιο Λουκά η τράπεζα βρισκόταν στη νότια πλευρά του ναού. Οι μοναχοί που έβγαιναν για το γεύμα τους θα περνούσαν επομένως κάτω από τον Χριστό και την πληγή του. Ο Milanović παρουσιάζει αυτό ως πιθανό σενάριο, χωρίς επιβεβαίωση από γραπτές πηγές. Με παρόμοιο τρόπο ανασυντίθενται και οι ταφικές χρήσεις του νάρθηκα: το αρκοσόλιο και τα επιμνημόσυνα θέματα του γειτονικού βορειοδυτικού παρεκκλησίου υποδηλώνουν ότι εκεί τελούνταν ακολουθίες για τους κεκοιμημένους, αν και δεν έχει καταγραφεί καμία ταφή μέσα στον ίδιο τον νάρθηκα.

Η θέση πάνω από τη θύρα αποτελεί την πιο άμεση μαρτυρία. Ένα ψηφιδωτό θύρωμα εμφανίζεται ακριβώς πάνω από ένα πραγματικό. Ο Milanović σημειώνει ότι, αν η νότια είσοδος ανήκει στην αρχική οικοδομή, η σκηνή τοποθετήθηκε έτσι ώστε να αντηχεί το άνοιγμα από κάτω της. Σύμφωνα με αυτή την ανάγνωση, οι κλειστές θύρες πίσω από τον Χριστό συμβολίζουν την είσοδο στην αιώνια ζωή, και η γυμνή πληγή του δείχνει τον δρόμο μέσα από αυτές. Ένα μεταγενέστερο παράδειγμα δείχνει ότι αυτός ο συνδυασμός σκηνής και θύρας επαναλήφθηκε και αλλού: στον ναό της Αναλήψεως στη Μιλέσεβα, που τοιχογραφήθηκε γύρω στο 1228–1234, η Απιστία καταλαμβάνει τον δυτικό τοίχο του νάρθηκα, ακριβώς πάνω από τη θύρα προς τον εξωνάρθηκα.