Βυζαντινή Τέχνη

Το ψηφιδωτό του Ιωάννη Χρυσοστόμου στη Μονή Οσίου Λουκά: προσωπογραφία του 11ου αιώνα

Σε προτομή, κατά μέτωπον και πάνω σε καμπύλο χρυσό βάθος, το ψηφιδωτό του Ιωάννη Χρυσοστόμου στο καθολικό της μονής Οσίου Λουκά παρουσιάζει τον αρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως του τετάρτου αιώνα μέσα σε ένα από τα καλύτερα διατηρημένα ψηφιδωτά σύνολα της μεσοβυζαντινής τέχνης. Η μορφή γεμίζει μια κόγχη του κυρίως ναού, πάνω από τη ζώνη της μαρμάρινης επένδυσης, και ανήκει στη διακόσμηση του κεντρικού ναού της μονής, που τοποθετείται συνήθως στις αρχές του 11ου αιώνα. Ο ψηφοθέτης δεν είναι γνωστός.

Στις δυτικές πλαγιές του Ελικώνα, κοντά στο Δίστομο και στο χωριό Στείρι της Βοιωτίας, βρίσκεται η μονή που αναπτύχθηκε γύρω από τον τάφο του τοπικού οσίου Λουκά του Στειριώτη. Ο Λουκάς γεννήθηκε το 896, εγκαταστάθηκε στον τόπο το 946/7 και έμεινε εκεί ώς τον θάνατό του, το 953. Μαζί με το Δαφνί και τη Νέα Μονή της Χίου, ο Όσιος Λουκάς αποτελεί ενιαίο μνημείο στον Κατάλογο της UNESCO. Δίπλα στο μεγαλύτερο καθολικό ορθώνεται ο παλαιότερος ναός της Παναγίας· στο εσωτερικό του πρώτου διατηρείται ακόμη, στην αρχική της αρχιτεκτονική θέση, η ψηφιδωτή εικόνα του Χρυσοστόμου.

Ψηφιδωτό του Ιωάννη Χρυσοστόμου στον Όσιο Λουκά: ο άγιος σε προτομή κρατά χρυσό σταυρό και κοσμημένο Ευαγγέλιο σε χρυσό βάθος.
Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, αρχές 11ου αιώνα, ψηφιδωτό σε κόγχη του κυρίως ναού, καθολικό της Μονής Οσίου Λουκά, Βοιωτία.

Ένας ιεράρχης σε κόγχη του κυρίως ναού

Η θέση των επισκόπων έχει στον Όσιο Λουκά τη σημασία της. Ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο Αθανάσιος τοποθετούνται μέσα στο ιερό βήμα, ενώ ο Βασίλειος, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο Γρηγόριος ο Θαυματουργός και ο Νικόλαος καταλαμβάνουν τον κυρίως ναό, τον χώρο των μοναχών και των προσκυνητών. Στη δεύτερη αυτή ομάδα ανήκει το ψηφιδωτό του Χρυσοστόμου, που ταυτίζεται συνήθως με την προσωπογραφία της νοτιοανατολικής κόγχης του κυρίως ναού. Τέτοια διασπορά συνηθιζόταν ακόμη στις εκκλησίες του 9ου έως του 11ου αιώνα· μόνο από το τέλος του 11ου αιώνα η κάτω ζώνη της αψίδας καθιερώνεται ως σταθερή θέση των αγίων ιεραρχών. Στον Όσιο Λουκά, η διάταξη ανήκει σε μια στιγμή πριν από τη μόνιμη συγκέντρωση του λειτουργικού χορού των ιεραρχών γύρω από την Αγία Τράπεζα.

Το σχήμα του πεδίου ορίζει ό,τι συμβαίνει μέσα στην κόγχη. Πίσω από τη μορφή υψώνεται μια πλατιά ημιελλειπτική επιφάνεια χρυσού, που περιβάλλεται από λεπτή κόκκινη γραμμή και στενότερη πράσινη ταινία, και από πάνω τρέχει τόξο του οποίου οι θολίτες εναλλάσσονται σε πράσινο και ερυθρωπό καφέ. Η προτομή κόβεται από το κάτω άκρο της κόγχης, κι ο άγιος φαίνεται να σκύβει ελαφρά πάνω από τον χώρο που απλώνεται από κάτω. Το φωτοστέφανό του, χρυσό πάνω σε χρυσό, ξεχωρίζει από το βάθος μόνο με ένα σκούρο περίγραμμα.

Σκούρα γράμματα πλαισιώνουν το φωτοστέφανο. Η επιγραφή, σε ελληνική κεφαλαιογράμματη γραφή με συντομογραφίες και συμπλεκόμενα γράμματα, δηλώνει τη μορφή ως άγιο Ιωάννη Χρυσόστομο: ο τίτλος και το βαπτιστικό όνομα στα αριστερά του θεατή, το επίθετο «Χρυσόστομος» στα δεξιά. Χωρισμένο έτσι από το κεφάλι, το όνομα περιβάλλει το πρόσωπο χωρίς να το συναγωνίζεται, και τα γράμματα ακολουθούν την ήπια καμπύλη του πεδίου.

Ωμοφόριο, σταυρός και Ευαγγέλιο στο ψηφιδωτό του Ιωάννη Χρυσοστόμου

Τα άμφια είναι εκείνα ενός επισκόπου της εποχής, αποδοσμένα σε μεγάλες επιφάνειες έντονα αντιθετικών χρωμάτων. Πάνω από ένα σκούρο, πορφυρωπό φελώνιο απλώνεται λευκό ωμοφόριο με μεγάλους μαύρους σταυρούς· δύο απ' αυτούς, στους ώμους, σχηματίζουν ένα πλατύ V στο στήθος, ενώ το μακρύ άκρο του ωμοφορίου κατεβαίνει κατά μήκος της αριστερής πλευράς του αγίου, εν μέρει πίσω από το βιβλίο. Στον λαιμό, ένας ριγωτός γιακάς από ώχρα και χρυσό ανήκει στο στιχάριο, που ξαναφαίνεται στον δεξιό βραχίονα, εκεί όπου το φελώνιο έχει μαζευτεί προς τα πίσω. Το μανίκι πέφτει σε πυκνές πτυχές ώχρας και καταλήγει σε διακοσμημένη μανσέτα σκούρου κόκκινου και χρυσού.

Κοντά στο σώμα, στο δεξί του χέρι, κρατά λεπτό χρυσό σταυρό, πιάνοντας το στέλεχος ανάμεσα στον αντίχειρα και τα δάχτυλα. Το αριστερό, γυμνό και ανοιχτό, στηρίζει από κάτω ένα Ευαγγέλιο. Χρυσό είναι το εξώφυλλο, με σκούρο πλαίσιο και κόκκινες πινελιές στις γωνίες, και φέρει σταυρό με διευρυνόμενους βραχίονες, περιτριγυρισμένο από μαργαριτάρια και μικρά πράσινα φυλλόσχημα μοτίβα· κατά μήκος της παρυφής, προς τα αριστερά του θεατή, κόκκινες ταινίες σημαίνουν τους συνδετήρες ή τα άκρα των φύλλων.

Τα χαρακτηριστικά αυτά αξίζουν μια στάση, γιατί ξεφεύγουν από καθιερωμένο τύπο. Στο βόρειο τύμπανο της Αγίας Σοφίας της Κωνσταντινούπολης όλοι οι επίσκοποι εικονίζονταν με το δεξί χέρι υψωμένο σε ευλογία μπροστά στο στήθος και με το αριστερό, σκεπασμένο από μια πτυχή του φελωνίου, να στηρίζει το Ευαγγέλιο. Το ψηφιδωτό του Χρυσοστόμου στον Όσιο Λουκά αντικαθιστά την ευλογία με τον σταυρό και αφήνει το χέρι που στηρίζει ακάλυπτο. Καμία επιγραφή ή γραπτή μαρτυρία δεν εξηγεί την επιλογή, και θα ήταν απερίσκεπτο να της αποδοθεί συγκεκριμένη σημασία. Στο επίπεδο πάντως της εικόνας η αλλαγή κάνει τη μορφή πιο συμπαγή: τα δύο χέρια απασχολούνται με αντικείμενα ισοδύναμου βάρους, τον σταυρό και το βιβλίο, τοποθετημένα εκατέρωθεν του κεντρικού άξονα.

Ο ασκητικός τύπος του Ιωάννη Χρυσοστόμου

Η βυζαντινή εικόνα του Χρυσοστόμου δεν σταθεροποιήθηκε ποτέ μια για πάντα. Στη μελέτη των Πατέρων της Αγίας Σοφίας από τους Μάνγκο και Χόουκινς, η ταξινόμηση του Όττο Ντέμους συνοψίζεται σε τρεις τύπους. Ένας πρώιμος «εικονικός» τύπος δείχνει έναν σχετικά νεαρό άνδρα με ωοειδές πρόσωπο και αραιή γενειάδα· ο «ασκητικός», κυρίαρχος από τον 11ο αιώνα και ύστερα, του δίνει σχεδόν φαλακρό κρανίο, ψηλό βολβοειδές μέτωπο, γαμψή μύτη, βαθουλωμένα μάτια, αδύνατα μάγουλα, μυτερό πηγούνι και κοντό γένι· ένας τρίτος, «ανθρωπιστικός» τύπος, διατηρεί μαλλιά που υποχωρούν από το μέτωπο και πιο αρρενωπά χαρακτηριστικά.

Πρώιμο και σαφές τεκμήριο του δεύτερου τύπου είναι το ψηφιδωτό του Οσίου Λουκά. Έχει σημασία εδώ και μια μεταγενέστερη γραπτή παράδοση. Περιγραφή που αποδίδεται στον «Ούλπιο τον Ρωμαίο», συντεθειμένη μεταξύ περίπου 850 και 950, μιλά για έναν Χρυσόστομο εξαιρετικά λεπτό, μακρόρρινο και ωχρό, με κοίλες κόγχες ματιών, φαλακρό και ρυτιδωμένο ψηλό μέτωπο, μεγάλα αυτιά και κοντή, πολύ αραιή γενειάδα. Σχεδόν κάθε στοιχείο αυτού του καταλόγου βρίσκεται στο ψηφιδωτό, μεταφρασμένο στο λεξιλόγιο της μνημειακής τέχνης: η λεπτότητα φέρεται από τη γραμμή, η ωχρότητα από μια ελεγμένη κλίμακα ώχρας και ελαιοπράσινων σκιών.

Κάτι από τη βιογραφία του αγίου περιέχεται σε αυτή τη φυσιογνωμία. Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως από το 398, καθαιρεμένος και εξόριστος το 404, ο Ιωάννης πέθανε στην εξορία το 407· η φήμη του ως ιεροκήρυκα του χάρισε το επίθετο «χρυσόστομος», και η Θεία Λειτουργία που τελείται συχνότερα στην Ορθόδοξη Εκκλησία φέρει το όνομά του. Για μια μοναστική κοινότητα του 11ου αιώνα, μια εικόνα που τονίζει την ασκητική του διαπαιδαγώγηση είχε προφανή απήχηση. Ο ιεροκήρυκας και ο επίσκοπος παραμένουν παρόντες στην προσωπογραφία, όμως το εξαντλημένο πρόσωπο μπορούσε να μιλήσει εύκολα και στο μοναστικό περιβάλλον όπου το ψηφιδωτό αντικρυζόταν.

Το πρόσωπο από κοντά: ψηφίδες, γραμμή και πλαστική απόδοση

Από πιο κοντά, το ψηφιδωτό αποκαλύπτει πόσο πολύ εξαρτάται το αποτέλεσμά του από τη διάταξη των ψηφίδων. Η κεφαλή, μικρή σε σχέση με το φωτοστέφανο, κάθεται μέσα σε αυτό σχεδόν ακριβώς στο κέντρο. Πάνω από το τεράστιο θολωτό κρανίο, ανοιχτότερες ψηφίδες τοποθετούνται σε ομόκεντρα τόξα που περιγράφουν ταυτόχρονα την καμπύλη του κρανίου και τις ρυτίδες του μετώπου· μία μόνο σκούρα τούφα μαλλιών σώζεται στην κορυφή, ενώ τα υπόλοιπα μαλλιά μαζεύονται σε σφιχτούς σκούρους βοστρύχους πάνω από τα αυτιά.

Πρόσωπο του αγίου Ιωάννη Χρυσοστόμου με ψηλό φαλακρό μέτωπο, μεγάλα σκούρα μάτια, κοίλα μάγουλα και κοντό μυτερό γένι μέσα σε χρυσό φωτοστέφανο.
Λεπτομέρεια της κεφαλής: ο ασκητικός τύπος του Χρυσοστόμου, αποδοσμένος με λεπτοδουλεμένες ψηφίδες σε ώχρα, ροδαλό και ελαιοπράσινο.

Τα μάτια κυριαρχούν. Μεγάλα, διάπλατα και καρφωμένα στον θεατή, περιγράφονται με σκούρες ψηφίδες, με βαριά επάνω βλέφαρα και πρησμένους σάκους από κάτω, που βαθαίνουν την εντύπωση εγρήγορσης και κόπωσης. Από τις εσωτερικές άκρες των φρυδιών κατεβαίνει η μακριά, ίσια μύτη, σε στενή φωτεινή ζώνη που πλαισιώνεται από πιο σκούρους κύβους. Ελαιοπράσινες και καφέ σκιές κοιλαίνουν τα μάγουλα καθώς τρέχουν διαγώνια προς το μικρό, κλειστό στόμα· το μουστάκι γέρνει στις άκρες, ενώ το κοντό γένι, λεπτό και μυτερό, χτίζεται από καφέ ψηφίδες με ανάμεικτες πιο ανοιχτές, δίνοντάς του αραιή όψη.

Σε όλο το πρόσωπο οι τόνοι της σάρκας μεταβαίνουν από ροδαλό και ανοιχτή ώχρα στο μέτωπο και στα ζυγωματικά σε ζεστό καφέ στις σκιασμένες περιοχές. Σταθερές σκούρες γραμμές γύρω από τα αυτιά, το σαγόνι και τον λαιμό κρατούν στη θέση της την πλαστική απόδοση. Κάτω από το πηγούνι, δύο γραμμές σημειώνουν τους τένοντες του λαιμού πάνω από τον ριγωτό γιακά. Στο φωτοστέφανο οι χρυσές ψηφίδες τοποθετούνται σε δακτυλίους που ακολουθούν την περιφέρειά του· πέρα από αυτό, στο ανοιχτό πεδίο, η κατεύθυνσή τους αλλάζει σε ευρύτερες οριζόντιες και καμπύλες σειρές. Επειδή οι διαφορετικά τοποθετημένες αυτές επιφάνειες συλλαμβάνουν άνισα το φως, το φωτοστέφανο παραμένει ευανάγνωστο ως ξεχωριστός, ελαφρώς φωτεινότερος δίσκος, αν και μοιράζεται το χρώμα με το βάθος που το περιβάλλει.

Παρόμοια συγκέντρωση προσπάθειας στο πρόσωπο και στα χέρια, με μεγαλύτερη οικονομία στις εκτενέστερες επιφάνειες του ενδύματος, φαίνεται και στο ψηφιδωτό της Οδηγήτριας του ίδιου καθολικού, δίπλα στον ιερό τάφο του Οσίου Λουκά. Και στα δύο ψηφιδωτά, τα πιο σκούρα ενδύματα προσφέρουν μια ήσυχη μάζα απέναντι στην οποία τα ακάλυπτα χαρακτηριστικά αποκτούν ένταση.

Η χρονολόγηση των ψηφιδωτών του καθολικού

Μέσα σε ορισμένα μόνο όρια είναι ασφαλής η χρονολόγηση του ναού. Το καθολικό χρονολογείται προσωρινά στο 1011–12, και έχουν κληθεί σε βοήθεια τα γλυπτά: στενές συγγένειες με ανάγλυφη διακόσμηση σε δύο από τα μετόχια της μονής στην Εύβοια, το ένα στο Αλιβέρι, χρονολογημένο με επιγραφή στο 1014, στηρίζουν χρονολόγηση της ανέγερσης του καθολικού γύρω στο 1011. Η συμφωνία, ωστόσο, δεν είναι πλήρης, καθώς έχει υποστηριχθεί και εναλλακτική τοποθέτηση του κτηρίου στις δεκαετίες του 1040 και του 1050. Τα ψηφιδωτά θεωρούνται κανονικά μέρος της διακόσμησης που ολοκληρώθηκε μετά την ανέγερση, και το ψηφιδωτό του Χρυσοστόμου έχει την ίδια χρονολόγηση, όποιο από τα δύο χρονολογικά πλαίσια κι αν προτιμηθεί.

Μια χρονολόγηση στις αρχές του 11ου αιώνα θα έφερνε την προσωπογραφία κοντά, χρονικά, στην αυλική ζωγραφική της Κωνσταντινούπολης γύρω στο 1000, όπως την εκπροσωπούν χειρόγραφα σαν το Μηνολόγιο του Βασιλείου Β΄, όπου το εορτολόγιο των αγίων εικονογραφείται με εκατοντάδες μορφές. Αν οι ψηφοθέτες του Οσίου Λουκά ήρθαν από την πρωτεύουσα ή από εργαστήριο εκπαιδευμένο στην ιδιωματική της και δραστήριο στην Ελλάδα, δεν μπορεί να τεκμηριωθεί από τις πηγές. Παρών ήδη, πάντως, στη νοτιοανατολική κόγχη, είναι ο πλήρως διαμορφωμένος ασκητικός τύπος που οι μεταγενέστεροι βυζαντινοί και μεταβυζαντινοί ζωγράφοι θα επαναλάμβαναν επί αιώνες σε τοιχογραφίες και σε φορητές εικόνες: ο φαλακρός θόλος της κεφαλής, τα μεγεθυσμένα μάτια, τα βαθουλωμένα μάγουλα και το λεπτό γένι του χρυσόστομου ιεροκήρυκα.