Παντολέων: ο Χριστός στη συναγωγή του Μηνολογίου του Βασιλείου Β΄
Ο Χριστός στη συναγωγή κατέχει το πρώτο εικονογραφημένο φύλλο του περίφημου Μηνολογίου του Βασιλείου Β΄, που φυλάσσεται στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού (Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. gr. 1613, φ. 1v). Το χειρόγραφο φιλοτεχνήθηκε στην Κωνσταντινούπολη γύρω στο έτος 1000· συνήθως χρονολογείται στα τέλη του 10ου ή στις αρχές του 11ου αιώνα, ενώ ο κατάλογος του Βατικανού το τοποθετεί στο τέλος του 10ου. Πάνω σε αυτό το περγαμηνό φύλλο τα χρώματα, ο χρυσός και μια προσεκτικά διατεταγμένη γραφή συνδέουν την ευαγγελική περικοπή Λουκ. 4:16–21 με τη βυζαντινή εορτή της 1ης Σεπτεμβρίου, την Αρχή της Ινδίκτου.
Η παράσταση έχει μερικές φορές συγχυστεί, σε πρόχειρες περιγραφές, με τον Χριστό μεταξύ των διδασκάλων (Λουκ. 2:41–52). Το θέμα της είναι όμως άλλο. Ο Χριστός εμφανίζεται ενήλικος, όρθιος στη συναγωγή της Ναζαρέτ, να αναγινώσκει την προφητεία του Ησαΐα μπροστά σε σύναξη πρεσβυτέρων (Λουκ. 4:16–21· Ησ. 61:1–2). Η κόκκινη επικεφαλίδα πάνω από τη μικρογραφία ορίζει το λειτουργικό πλαίσιο: «Ο μήνας Σεπτέμβριος και η αρχή της Ινδίκτου». Μια ξεθωριασμένη σημείωση στο περιθώριο κατονομάζει τον ζωγράφο, τον Παντολέοντα.
Η Αρχή της Ινδίκτου στο φύλλο 1v
Ινδικτιών ονομαζόταν ο δεκαπενταετής φορολογικός κύκλος που χρησίμευε στη χρονολόγηση των εγγράφων στον ρωμαϊκό και στον βυζαντινό κόσμο. Τα επιμέρους έτη του κύκλου αριθμούνταν, ενώ η 1η Σεπτεμβρίου κατέληξε να σημαίνει την έναρξη του βυζαντινού διοικητικού έτους. Την ημερομηνία αυτή υιοθέτησε και η Εκκλησία ως αφετηρία του ετήσιου κύκλου των μνημονεύσεών της. Έτσι, το εναρκτήριο φύλλο δεν εισάγει τον Σεπτέμβριο με κάποιο αφηρημένο έμβλημα του χρόνου: ξεκινά με τον Χριστό που διαβάζει τα λόγια περί του «ενιαυτού Κυρίου δεκτού» (Λουκ. 4:19).
Η επιλογή αυτή προσδίδει στο ημερολόγιο του χειρογράφου ένα βιβλικό κατώφλι. Το λεγόμενο Μηνολόγιο, που ορθότερα θα το χαρακτήριζε κανείς πλούσια εικονογραφημένο συναξάριο με σύντομα σημειώματα κατά ημέρα εορτής, σώζεται για τους μήνες από τον Σεπτέμβριο έως τον Φεβρουάριο. Συντάχθηκε για τον αυτοκράτορα Βασίλειο Β΄, που βασίλευσε από το 976 ώς το 1025, ή αφιερώθηκε σε εκείνον, και περιλαμβάνει 430 λήμματα όπου το συνοπτικό κείμενο συνδυάζεται με μικρογραφίες. Άγιοι και εορτές γίνονται έτσι ορατοί εξίσου όσο και αναγνώσιμοι· στο φύλλο 1v ο ετήσιος κύκλος ανοίγει με μια δημόσια πράξη ανάγνωσης.
Ο Χριστός στη συναγωγή: σύνθεση και χειρονομία
Στο κέντρο στέκει ο Χριστός, μετωπικός και ελαφρώς μεγαλύτερος από τους γύρω του. Ο σταυροφόρος φωτοστέφανός του ακουμπά στο χρυσό βάθος, ενώ ένα πλατύ βαθυγάλαζο ιμάτιο πέφτει πάνω από πορφυρό χιτώνα σε μακριές, ελεγχόμενες πτυχές. Στο αριστερό χέρι κρατά ανοιχτό κώδικα και με το δεξί δείχνει τις σελίδες του. Η κίνηση αυτή ενώνει τη διακήρυξη με τη γραπτή εξουσία, τοποθετώντας τον ομιλητή και την προφητεία στον ίδιο κεντρικό άξονα. Κάτω από τα πόδια του υπάρχει χαμηλό, κοσμημένο υποπόδιο, με μικρά στιλπνά διακοσμητικά που οξύνουν την αντίθεση ανάμεσα στην ευσταθή κατακόρυφη μορφή και στην ανώμαλη λωρίδα του εδάφους από κάτω.
Εκατέρωθεν συνωθούνται σε σφιχτές ομάδες γενειοφόροι πρεσβύτεροι. Τα γκρίζα και λευκά μαλλιά τους, τα ποικίλα προφίλ και τα αλληλοεπικαλυπτόμενα σώματα δηλώνουν ηλικία και συλλογική προσήλωση, χωρίς να καταλήγουν σε επανάληψη του ίδιου τύπου. Οι δύο πρώτοι κλίνουν προς τον Χριστό· άλλοι κοιτούν πάνω από τους ώμους των διπλανών ή σηκώνουν τα μισοσκεπασμένα χέρια τους. Ροδαλά, ώχρα, ωχρομώβ, ελαιοπράσινα και μπλε ενδύματα μοιράζουν το χρώμα στις πλάγιες ομάδες, κρατώντας τη σύνθεση σε ισορροπία και αποφεύγοντας την αυστηρή αντιστοιχία δεξιά και αριστερά.
Η συναγωγή αποδίδεται ως τελετουργικό αρχιτεκτονικό διάφραγμα. Ένα πλατύ κεντρικό τόξο πλαισιώνει τον Χριστό, ανάμεσα σε πεσσούς, μικρότερες αψίδες και πυργοειδείς όγκους. Κόκκινα και μπλε υφάσματα κρέμονται στα ανώτερα στοιχεία, και ένας χαμηλός πορφυρός τοίχος κλείνει τον χώρο πίσω από τις μορφές. Όσο απίθανη κι αν είναι χωρικά η κατασκευή, ο εικαστικός της σκοπός παραμένει ακριβής: κίονες και τόξα συγκεντρώνουν το ακροατήριο γύρω από τον κεντρικό αναγνώστη. Μια πλέον αχνή κόκκινη επιγραφή προσδιορίζει τον χώρο ως «συναγωγή των Ιουδαίων».
Η προφητεία του Ησαΐα και ο «ενιαυτός δεκτός»
Ο δεμένος κώδικας αποτελεί σημαντική μεσαιωνική διασκευή της ευαγγελικής αφήγησης, η οποία κάνει λόγο για βιβλίο του Ησαΐα και συνήθως εικονίζεται με ειλητάριο (Λουκ. 4:17). Πάνω στις ωχρές σελίδες του, με μικρά γράμματα επίδειξης, διαβάζονται οι πρώτες λέξεις του Ησ. 61:1: «Πνεῦμα Κυρίου ἐπ᾽ ἐμέ, οὗ εἵνεκεν ἔχρισέ με» (Ησ. 61:1· Λουκ. 4:18). Το κύριο κείμενο κάτω από τη μικρογραφία συνεχίζει την παράθεση με το κήρυγμα άφεσης στους αιχμαλώτους, ανάβλεψης στους τυφλούς και «ενιαυτού Κυρίου δεκτού» (Λουκ. 4:18–19).
Ο Λουκάς διηγείται ότι ο Χριστός παρέδωσε το βιβλίο στον υπηρέτη, κάθισε και δήλωσε ότι η προφητεία εκπληρώθηκε εν ακοαίς των παρευρισκομένων (Λουκ. 4:20–21). Η μικρογραφία επιλέγει την προηγούμενη στιγμή. Ο Χριστός παραμένει όρθιος, το βιβλίο ανοιχτό, και το δεξί του χέρι παραπέμπει τους πρεσβυτέρους, αλλά και τον αναγνώστη του χειρογράφου, στα γραμμένα λόγια. Κείμενο, χειρονομία και λειτουργική ημερομηνία συναντώνται στη φράση «ενιαυτός δεκτός»: το ημερολόγιο που ανοίγει την 1η Σεπτεμβρίου ερμηνεύεται μέσα από την ανάγνωση που τελείται ακριβώς επάνω του.
Η Bissera V. Pentcheva συνέδεσε επιπλέον τον Χριστό στη συναγωγή με τις ακολουθίες της Κωνσταντινούπολης για την 1η Σεπτεμβρίου, όπου το Λουκ. 4:16–22 αναγινωσκόταν σε σχέση με την ευλογία του έτους. Η μελέτη της του 2016 επιστρέφει και στην απέναντι εικόνα του οσίου Συμεών του Νέου στο φ. 2r. Σε όλο το άνοιγμα των δύο σελίδων, η κάθοδος του Πνεύματος που ονομάζεται στον Ησαΐα συνδέει τον Χριστό, το νέο έτος της Εκκλησίας και τον στυλίτη που μνημονεύεται την ίδια ημέρα.
Επικεφαλίδα, μικρογράμματη γραφή και αρχιτεκτονική της σελίδας
Η σελίδα οικοδομείται σε τρεις διακριτές ζώνες. Κόκκινα κεφαλαία επίδειξης στην κορυφή αναγγέλλουν τον Σεπτέμβριο και την Ινδικτιώνα. Ακολουθεί η μικρογραφία, περικλεισμένη σε στενό ερυθρό και μπλε πλαίσιο γύρω από πλατύ χρυσό πεδίο. Κάτω από αυτήν, δεκαέξι στίχοι ελληνικής μικρογράμματης γραφής σχηματίζουν συμπαγές ορθογώνιο κειμένου, που εισάγεται με ένα μεγάλο διακοσμητικό ταυ επεκτεινόμενο στο αριστερό περιθώριο. Το καστανέρυθρο μελάνι, η γενναιόδωρη διάστιχη απόσταση και η στρογγυλή κίνηση της γραφής απαλύνουν τη μετάβαση από τη ζωγραφισμένη εικόνα στη γραπτή αφήγηση.
Διαφορετικά είδη γραμμάτων επιτελούν διαφορετικές λειτουργίες. Η επικεφαλίδα σημαίνει τη χρονική διαίρεση· η κύρια μικρογράμματη γραφή φέρει το ερμηνευτικό σημείωμα· τα μικρότερα γράμματα στον κώδικα του Χριστού καθιστούν ορατή την προφητεία μέσα στην ίδια τη σκηνή. Στην άκρη αριστερά της μικρογραφίας, σχεδόν αποκομμένη τόσο από την εικόνα όσο και από το κείμενο, η περιθωριακή σημείωση καταγράφει την καλλιτεχνική ευθύνη. Μήνας, εορτή, βιβλική βάση και ζωγράφος προσδιορίζονται έτσι μέσω μιας ιεραρχίας γραφών και θέσεων.
Ελεύθερη απόδοση του σημειώματος
Η Εκκλησία του Θεού εορτάζει την Ινδικτιώνα, έχοντας παραλάβει την τήρηση της ημέρας από τους παλαιότερους, επειδή για τους Ρωμαίους η ημέρα αυτή θεωρούνταν αρχή του έτους. «Ινδικτιών» σημαίνει, στη ρωμαϊκή χρήση, αρχή και ορισμένη λογιστική τάξη· γι᾽ αυτό ο μήνας Σεπτέμβριος σηματοδοτεί την τάξη και την αρχή ολόκληρου του έτους. Για τους χριστιανούς, ωστόσο, τον μεγαλύτερο λόγο για την τήρηση της ημέρας έδωσε ο ίδιος ο Κύριος. Μπήκε στη συναγωγή των Ιουδαίων και σηκώθηκε να διαβάσει (Λουκ. 4:16). Ανοίγοντας το βιβλίο του προφήτη Ησαΐα, βρήκε το χωρίο όπου ήταν γραμμένο: «Πνεῦμα Κυρίου ἐπ᾽ ἐμέ, οὗ εἵνεκεν ἔχρισέ με· εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με, κηρῦξαι αἰχμαλώτοις ἄφεσιν καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν, καλέσαι ἐνιαυτὸν Κυρίου δεκτόν» (Λουκ. 4:17–19· Ησ. 61:1–2). Αφού παρέδωσε το βιβλίο στον υπηρέτη, κάθισε (Λουκ. 4:20). Από τότε χάρισε στους χριστιανούς να εορτάζουν την ημέρα αυτή, την οποία τηρούν με ζήλο ώς σήμερα.
Ο Παντολέων και το αυτοκρατορικό εργαστήριο
Η επιγραφή δίπλα στην εικόνα διαβάζει «τοῦ ζωγράφου Παντολέοντος», δηλαδή «έργο του ζωγράφου Παντολέοντος». Σε ολόκληρο το Vat. gr. 1613 κατονομάζονται οκτώ ζωγράφοι με παρόμοιες περιθωριακές σημειώσεις. Οι σημειώσεις αυτές παρέχουν εξαιρετική μαρτυρία για την οργάνωση ενός μεσοβυζαντινού εργαστηρίου χειρογράφων, αν και δεν πρέπει να εκλαμβάνονται αυτομάτως ως υπογραφές που έγραψαν οι ίδιοι οι καλλιτέχνες. Η ομοιόμορφη σχέση τους με τη σελίδα υποδηλώνει συντονισμένη καταγραφή της ευθύνης στο πλαίσιο της παραγωγής του κώδικα.
Η δουλειά του Παντολέοντος στον Χριστό στη συναγωγή συνδυάζει μνημειακότητα και λεπτή στάθμιση. Το μετωπικό σώμα του Χριστού και το πλατύ ιμάτιο δημιουργούν τη δεσπόζουσα μάζα· οι πρεσβύτεροι απαντούν με μικρότερα κεφάλια, λοξούς ώμους και ομιλητικές χειρονομίες. Τα πρόσωπα πλάθονται με συμπαγείς σκιές και φωτεινές πινελιές, ενώ λεπτές χρυσές πινελιές ζωντανεύουν τα ενδύματα. Πλούσιο σε χρώμα αλλά ρηχό στην κατασκευή, το αρχιτεκτονικό σκηνικό προσδίδει στο επεισόδιο την τελετουργική βαρύτητα που ταιριάζει στην πρώτη εορτή ενός αυτοκρατορικού χειρογράφου ευλάβειας.
Το χρυσό βάθος, που αλλάζει όψη με την πτώση του φωτός, παραμένει ενεργό στοιχείο της μικρογραφίας. Η ανακλαστική επιφάνειά του θα μετέβαλλε την ευκρίνεια των φωτοστεφάνων, των πτυχών και των αρχιτεκτονικών ακμών, αφήνοντας την κεντρική μορφή άλλοτε να ξεχωρίζει καθαρά πάνω στο πεδίο και άλλοτε να πλησιάζει οπτικά προς αυτό. Φθορές είναι σήμερα ορατές σε αρκετά σημεία, ιδίως στην αρχιτεκτονική και κατά μήκος του κάτω εδάφους. Οι αλλοιώσεις αυτές ανήκουν στην υλική ιστορία του φύλλου και δείχνουν πόσο πολύ εξαρτιόταν το αρχικό του αποτέλεσμα από την αντίθεση ανάμεσα στο κορεσμένο χρώμα, τα ωχρά γράμματα και το ανακλαστικό μέταλλο.
