Ροντ-Πουάν των Ηλυσίων Πεδίων: 7 αξιοσημείωτες λεπτομέρειες στον πίνακα του Ζαν Μπερό
Δύο άμαξες έρχονται πλάι πλάι σε μια βρεγμένη λεωφόρο, τόσο κοντά ώστε οι επιβάτες τους να μπορούν να συνομιλήσουν πάνω από το στενό κενό ανάμεσα στους τροχούς. Αυτή τη στιγμή έχει ως θέμα του το Ροντ-Πουάν των Ηλυσίων Πεδίων του Ζαν Μπερό, μια ελαιογραφία σε ξύλο διαστάσεων 37,4 επί 56,2 εκατοστών, υπογεγραμμένη κάτω δεξιά. Στο πρώτο επίπεδο ο Μπερό τοποθετεί τη συνάντηση, ενώ πίσω της η λεωφόρος ανηφορίζει μέσα σε γκρίζο αέρα γεμάτο πεσμένα φύλλα προς την Αψίδα του Θριάμβου. Ο πίνακας ανήκει στο μεγάλο σύνολο των παρισινών σκηνών του δρόμου που φιλοτέχνησε ο Μπερό (1849–1935) τις τελευταίες δεκαετίες του δέκατου ένατου αιώνα. Αναπαράγεται συχνά με χρονολόγηση γύρω στο 1880· το ίδιο το έργο, ωστόσο, προσφέρει ελάχιστη στήριξη σε αυτή την ημερομηνία.
Η νεότερη πορεία του, όσο μπορεί να ακολουθηθεί με ασφάλεια, προκύπτει κυρίως από την αίθουσα των δημοπρασιών. Ένας πίνακας με αυτόν τον τίτλο, του οποίου η καταγραφή στον κατάλογο περιγράφει ακριβώς αυτή την ανταλλαγή ανάμεσα σε δύο άμαξες κάτω από την Αψίδα, προσφέρθηκε στον οίκο Sotheby's της Νέας Υόρκης στις 22 Μαΐου 2019. Βρισκόταν σε ιδιωτική ιταλική συλλογή από το 1930 περίπου και είχε περιέλθει σε κληρονόμους. Το 2011 δανείστηκε για την έκθεση Boldini e la Belle Époque στη Villa Olmo του Κόμο. Ο Patrick Offenstadt, του οποίου ο κατάλογος έργων (catalogue raisonné) του Μπερό εκδόθηκε στην Κολωνία το 1999, επιβεβαίωσε τη γνησιότητά του και σχεδίαζε να τον συμπεριλάβει σε συμπλήρωμα του καταλόγου.
Από το Ροντ-Πουάν στην Ετουάλ
Ο τίτλος ορίζει με ακρίβεια το σημείο θέασης. Στο Ροντ-Πουάν, τον κυκλικό κόμβο με τα παρτέρια και τις πηγές, το κατάφυτο κάτω τμήμα των Ηλυσίων Πεδίων που έρχεται από την Πλατεία Κονκόρντ συναντά την οικοδομημένη λεωφόρο που ανεβαίνει προς την Πλατεία της Ετουάλ. Προς τα πάνω σε αυτή την ανηφόρα κοιτάζει ο Μπερό. Η Αψίδα του Θριάμβου κλείνει την προοπτική ως ένας χλωμός όγκος, πεπλατυσμένος και σχεδόν χωρίς βάρος μέσα στην ομίχλη. Το πιο διάσημο αντικείμενο του πίνακα είναι συνάμα και ένα από τα λιγότερο υλικά.
Οι δύο πλευρές της λεωφόρου αντιμετωπίζονται διαφορετικά. Αριστερά, μια διπλή σειρά δέντρων χάνεται σε μια απαλή καφετιά θολούρα. Κάτω από αυτά, άμαξες απλώνονται κατά διαστήματα στο οδόστρωμα και συρρικνώνονται, από ευδιάκριτες άμαξες ενοικίασης με αμαξηλάτες και άλογα σε σκούρους υπαινιγμούς, κι έπειτα σε μια κηλίδα λίγο πριν από την αψίδα. Στο αριστερό άκρο ένας άντρας με γκρίζο πανωφόρι διασχίζει με μεγάλα βήματα το πρώτο επίπεδο, με το ένα χέρι να ταλαντεύεται μπροστά. Σε εκείνη την πλευρά είναι ο μόνος πεζός στον οποίο δίνεται κάποιο βάρος.
Δεξιά, τα κτίρια σχηματίζουν μια πυκνότερη παρυφή. Ένα γωνιακό οικοδομικό τετράγωνο από λαξευμένη πέτρα γεμίζει το πάνω δεξί μέρος, με ψηλά παράθυρα, μπαλκόνια, μια μαρτεγιάν στέγη που διακόπτεται από φεγγίτες, συστάδες καμινάδων και ένα μικρό θολωτό περίπτερο στη γωνία. Πιο μακριά, μια σειρά παρόμοιων προσόψεων υποχωρεί, καθεμιά ωχρότερη από την προηγούμενη. Γκαζόλαμπες στέκουν κατά μήκος του πεζοδρομίου. Στο άκρο δεξιά, μια λωρίδα πράσινου γκαζόν, ίσως τμήμα των φυτεμένων παρτεριών του ίδιου του Ροντ-Πουάν, φιλοξενεί ένα μικρό πλήθος: μια γυναίκα με μακριά λευκή ποδιά, ένα μικρό σκυλί στο μονοπάτι, άντρες με ψηλά καπέλα, μια φιγούρα που απομακρύνεται με μπαστούνι. Μικρές και γρήγορα πινελιασμένες, οι λεπτομέρειες αυτές τοποθετούν τη σκηνή σε ένα συνηθισμένο απόγευμα μιας κομψής συνοικίας, όπου ο κόσμος εργάζεται και διασκεδάζει.
Η εποχή είναι εξίσου σαφής. Σχεδόν γυμνά, τα δέντρα κρατούν μόνο λίγα κοκκινόχρωμα φύλλα, ενώ στο οδόστρωμα κείτονται πεσμένα φύλλα, διάσπαρτες πινελιές σε πορτοκαλί και ώχρα. Σύμφωνα με μια μελέτη για τα θέματα του Μπερό στα Ηλύσια Πεδία, τουλάχιστον σαράντα ένα έργα του απεικονίζουν τη λεωφόρο και τα περίχωρά της, και τα οκτώ από αυτά είναι ζωγραφισμένα σε ξύλο. Η φθινοπωρινή εκδοχή είναι μία από τις πολλές διαθέσεις που βρήκε ο ζωγράφος για το ίδιο τμήμα του δρόμου.
Δύο άμαξες συναντιούνται στο Ροντ-Πουάν των Ηλυσίων Πεδίων
Το πρώτο επίπεδο είναι οργανωμένο με κάποια πονηριά. Και τα δύο οχήματα προχωρούν σχεδόν κατευθείαν προς τον θεατή, έτσι ώστε τα άλογα φαίνονται σχεδόν μετωπικά και τα σώματα των αμαξών υποχωρούν πίσω τους. Στο κενό ανάμεσα στις δύο ζεύξεις πέφτει ο κεντρικός άξονας του πίνακα. Εκεί διασταυρώνονται τα βλέμματα: το κοινωνικό γεγονός της εικόνας διαδραματίζεται σε έναν άδειο χώρο βρεγμένου δρόμου.
Η ελαφριά άμαξα στα αριστερά
Το μικρότερο όχημα στα αριστερά είναι ανοιχτό, με σκούρο λακαρισμένο αμάξωμα, φανάρι μπροστά και καμπύλα σιδερένια στοιχεία γύρω από το κάθισμα. Οι καταλογογράφοι του Sotheby's το αναγνωρίζουν ως καμπριολέ. Δύο μορφές κάθονται μέσα του. Η πιο κοντινή, με ανοιχτό μπεζ παλτό, φοράει χαμηλό καφέ καπέλο, ένα έντονο κόκκινο λαιμοδέτη και ένα κίτρινο λουλούδι στο πέτο. Νεανικό και λείο, το πρόσωπο στρέφεται με ένα μισό χαμόγελο προς την άλλη άμαξα. Δίπλα της κάθεται ένας συνοδός με ψηλό καπέλο και σκούρο κουμπωμένο πανωφόρι, του οποίου το στρογγυλό πρόσωπο κοιτάζει πιο κατάματα και τα γαντοφορεμένα χέρια απλώνονται μπροστά πάνω από το όχημα. Ένα μακρύ μαστίγιο διαγράφει διαγώνιο πάνω από το ζευγάρι.
Ο κατάλογος του Sotheby's διαβάζει τη μορφή με το μπεζ παλτό ως γυναίκα που οδηγεί τη δική της άμαξα, με έναν άντρα επιβάτη. Η ενδυμασία κάνει την ανάγνωση αυτή πιθανή, καθώς δανείζεται το καπέλο, τον λαιμοδέτη και τη μπουτονιέρα της ανδρικής ενδυμασίας ιππασίας και οδήγησης. Ο κατάλογος εντάσσει την εικόνα σε μια τεκμηριωμένη κοινωνική αλλαγή. Από τη δεκαετία του 1850 και εξής, σημειώνει, η οδήγηση από γυναίκες μεταφέρθηκε από τις εξοχικές διαδρομές σε ήσυχες πρωινές βόλτες στο Παρίσι. Μέχρι τη δεκαετία του 1880, οι γυναίκες έπαιρναν τακτικά τα ηνία μέσα στην πυκνή απογευματινή κίνηση. Το φαινόμενο αυτό κατέγραψε το 1892 η «Croqueville», ψευδώνυμο της δούκισσας του Φιτζ-Τζέιμς, στο Paris en voiture, à cheval, aux courses, à la chasse. Ο κατάλογος στρέφει επίσης το βλέμμα στο 1907, όταν εμφανίστηκαν στους δρόμους του Παρισιού οι πρώτες επαγγελματίες γυναίκες αμαξάδες, οι femmes cochers. Η μορφή του Μπερό είναι ιδιωτική, κομψή και σίγουρη, και απέχει δύο δεκαετίες από εκείνη την επαγγελματική ιδιότητα. Στην οδηγό δεν δίνεται καμία επεξηγηματική έμφαση· η ενδυμασία και το μισό χαμόγελο αρκούν για να περάσει το νόημα.
Η κυρία στα μαύρα και ο αμαξηλάτης
Πιο επίσημη από κάθε άποψη είναι η μεγαλύτερη άμαξα στα δεξιά. Ένας αμαξηλάτης με στολή κάθεται ψηλά στο κάθισμα, με ψηλό καπέλο και διπλόστηθο μπεζ πανωφόρι με λαμπερά κουμπιά. Τα γαντοφορεμένα χέρια του είναι μαζεμένα πάνω από τα ηνία, με το μαστίγιο να υψώνεται από αυτά. Κοιτάζει ίσια μπροστά, με την απάθεια που απαιτεί η θέση του. Το σκούρο αμάξωμα έχει το δικό του φανάρι και γυαλισμένα εξαρτήματα· οι ακτινωτοί τροχοί του, μικρές λάμψεις.
Χαμηλότερα και πιο κοντά στο κενό κάθεται μια νεαρή γυναίκα ντυμένη σχεδόν εξ ολοκλήρου στα μαύρα. Ο ψηλός γιακάς και το μπροστινό μέρος του κορσάζ της είναι διακοσμημένα με χρυσό. Τα πάνω μανίκια φουσκώνουν πλατιά στον ώμο πριν στενέψουν προς τον πήχη, και φοράει ένα φαρδύ ανοιχτόχρωμο καπέλο με λευκά φτερά. Γέρνει λίγο προς το άλλο όχημα και ανταποδίδει το βλέμμα του επιβάτη του. Τα γαντοφορεμένα χέρια της ακουμπούν μαζί στη μέση της και κρατούν ένα μικρό φωτεινό αντικείμενο που η πινελιά δεν προσδιορίζει. Το πρόσωπό της, το πιο προσεγμένο σημείο του πίνακα, φωτίζεται απέναντι στη μαύρη μάζα της άμαξας και του καπέλου και γίνεται το σημείο όπου σταματά το μάτι.
Η ίδια η συνάντηση μένει ανοιχτή. Τίποτα στην εικόνα δεν μας λέει αν οι δύο γυναίκες είναι φίλες, γνωστές ή άγνωστες που ανταλλάσσουν ένα βλέμμα. Ο κατάλογος του Sotheby's χαρακτηρίζει μια τέτοια συνάντηση ανάμεσα σε άμαξες συνηθισμένο θέαμα της εποχής, ενώ η διάταξη του Μπερό της δίνει την όψη μιας διακοπτόμενης συζήτησης. Ο αμαξηλάτης την αγνοεί· ο επιβάτης με το σκούρο πανωφόρι φαίνεται να κοιτάζει αλλού.
Άλογα, ιπποσκευή και η γνώση του ζωγράφου για τον εξοπλισμό των αμαξών
Τα άλογα ήταν η μεγάλη δοκιμασία του ζωγράφου του παρισινού δρόμου, και ο Μπερό την αντιμετωπίζει με εμφανή γνώση. Το άλογο στα αριστερά είναι ένα σκούρο κάστανο, σχεδόν μετωπικά απεικονισμένο. Στα δεξιά, ένα άλογο με κοκκινοκάστανο τρίχωμα και μαύρη χαίτη γυρίζει ελαφρά προς το άκρο, με το κεφάλι σηκωμένο και τον λαιμό τοξωτό απέναντι στο χαλινάρι. Καθένα σηκώνει ψηλά ένα μπροστινό πόδι, με το γόνατο έντονα λυγισμένο, στον ψηλό καλπασμό των αλόγων αμάξης που είναι εκτρεφμένα και εκπαιδευμένα για επίδειξη. Οι οπλές είναι βαριά σκούρα σχήματα, και οι αντανακλάσεις τους πέφτουν κατακόρυφα στον βρεγμένο δρόμο από κάτω.
Η ιπποσκευή τυγχάνει της ίδιας προσοχής. Τα παρωπίδια φέρουν μικρά επίχρυσα στολίδια στο μέτωπο. Πλατιά μαύρα κολάρα και ιμάντες στήθους, τα ζεύγλια, η ωχρή λάμψη των μεταλλικών εξαρτημάτων, σημαδεύουν το φορτίο που σύρει κάθε ζώο. Διαγώνια πάνω από τα πλευρά του κάστανου τέμνουν οι ρυμοί του αριστερού οχήματος. Εν μέρει κρυμμένο πίσω από το σώμα του κοκκινοκάστανου αλόγου βρίσκεται το μπροστινό μέρος της δεξιάς άμαξας, έτσι ώστε άλογο και όχημα διαβάζονται ως μία ενιαία μάζα που κινείται προς τα εμπρός. Σε μια σκηνή όπου οι μορφές είναι μικρές, οι δύο ζεύξεις καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος του πρώτου επιπέδου. Ο πίνακας είναι επίσης μια εικόνα ακριβού εξοπλισμού, και οι πρώτοι θεατές του θα διάβαζαν την ποιότητα μιας άμαξας το ίδιο εύκολα όσο το κόψιμο ενός παλτού.
Βρεγμένο οδόστρωμα, γκρίζο φως και ελαιογραφία σε ξύλο
Η παλέτα του Μπερό εδώ είναι στενή: κιτρινωπό και γκριζομοβ στον δρόμο και στον ουρανό, γκρίζα και ωχρά κρεμ στα κτίρια, καφέ στα δέντρα και στα άλογα, τα βαθιά μαύρα των αμαξών και του φορέματος της κυρίας. Το χρώμα εμφανίζεται σε μικρές συγκεντρωμένες νότες, όπως ο κόκκινος λαιμοδέτης, το κίτρινο λουλούδι, η χρυσή διακόσμηση στον μαύρο γιακά και τα διάσπαρτα πορτοκαλί φύλλα. Αλλού η τονική κλίμακα διατηρείται κλειστή, δίνοντας στη σκηνή την υγρή, συννεφιασμένη ποιότητά της.
Το οδόστρωμα είναι η πιο ελεύθερα ζωγραφισμένη περιοχή. Μακριές, χαλαρά καμπυλωτές πινελιές ακολουθούν τα ίχνη προηγούμενων τροχών. Κάτω από τα άλογα και τους τροχούς, σύντομες κάθετες σύρσεις υποδηλώνουν αντανακλάσεις σε βρεγμένη επιφάνεια· ανάμεσά τους, στίγματα ανοιχτότερου χρώματος πιάνουν το φως. Το λείο ξύλινο υπόστρωμα ταιριάζει σε αυτή τη διαχείριση, αφού το πινέλο γλιστρά πάνω του και οι πινελιές παραμένουν ευδιάκριτες. Στις μορφές και στην ιπποσκευή το ίδιο χέρι εργάζεται πολύ πιο σφιχτά, με μικρές ακριβείς πινελιές για πόρπες, κουμπιά και λεπτομέρειες των προσώπων. Χαρακτηριστικός του Μπερό είναι αυτός ο συνδυασμός ενός χαλαρά χειρισμένου περιβάλλοντος με προσεκτικά περιγεγραμμένους ανθρώπους. Μαθήτευσε κοντά στον προσωπογράφο Λεόν Μπονά, εξέθεσε στο Σαλόν από το 1872 και διαμόρφωσε δική του γραφή ανάμεσα στην ακαδημαϊκή τελειότητα και στη φωτεινότερη, σπασμένη πινελιά των ιμπρεσιονιστών.
Οι σύγχρονοί του πρόσεξαν τον τρόπο που δούλευε. Ο κατάλογος έργων του Offenstadt παραθέτει τον δημοσιογράφο Paul Hourie, ο οποίος υποστήριζε ότι οι σκηνές της καθημερινής ζωής έπρεπε να αιχμαλωτίζονται στο πραγματικό τους περιβάλλον, μακριά από τις συμβάσεις του εργαστηρίου. Ο Μπερό, κατά την αφήγηση του Hourie, περνούσε τις μέρες του μέσα σε άμαξες αναζητώντας θέμα. Μια άμαξα που χρησιμεύει ως κινητό εργαστήριο θα τοποθετούσε τον ζωγράφο σχεδόν ακριβώς στο ύψος των ματιών αυτού του πίνακα, μέσα στην κίνηση και απέναντι στα άλογα που πλησιάζουν. Αν αυτός ο συγκεκριμένος πίνακας ξεκίνησε επί τόπου, δεν μπορεί να ειπωθεί. Η οπτική του γωνία, πάντως, είναι σαφώς εκείνη κάποιου που βρισκόταν ο ίδιος στον δρόμο.
Κάτω δεξιά, η υπογραφή Jean Béraud. είναι γραμμένη με σκούρο χρώμα και μια καμπυλωτή υπογράμμιση. Πάνω στην υγρή επιφάνεια της λεωφόρου στέκει σαν ένα ακόμη σημάδι στον δρόμο.
Η χρονολόγηση του πίνακα
Πότε ζωγραφίστηκε ο πίνακας; Η χρονολογία γύρω στο 1880 που κυκλοφορεί με τις περισσότερες αναπαραγωγές δεν έχει εμφανή τεκμηριωμένη πηγή. Ο κατάλογος του Sotheby's του 2019 δεν τύπωσε ημερομηνία. Τα εσωτερικά τεκμήρια του έργου παραπέμπουν κάπως αργότερα. Η κυρία στα μαύρα φοράει μανίκια που φουσκώνουν απότομα στον ώμο, μαζί με ένα φαρδύ καπέλο με φτερά. Και τα δύο ανήκουν στη γυναικεία μόδα των μέσων της δεκαετίας του 1890 πιο εύκολα παρά στις λεπτότερες σιλουέτες των αρχών της δεκαετίας του 1880. Το κοινωνικό φαινόμενο που περιγράφει ο κατάλογος του Sotheby's, οι γυναίκες που οδηγούν οι ίδιες μέσα στην απογευματινή κίνηση, λέγεται ότι είχε γίνει συνηθισμένο μέχρι τη δεκαετία του 1880, και ήταν ακόμη αρκετά πρόσφατο το 1892 ώστε να αξίζει μια δημοσιευμένη περιγραφή.
Η ενδυμασία μπορεί μόνο να περιορίσει τις δυνατότητες. Ένα συγκεκριμένο έτος δεν μπορεί να το καθορίσει, και η μοντέρνα ενδυμασία στις σκηνές του Μπερό είναι συνήθως τρέχουσα και αξιόπιστη, αν και όχι αλάνθαστη. Μέχρι να λύσει το ζήτημα το συμπλήρωμα του Offenstadt ή άλλη τεκμηρίωση, το Ροντ-Πουάν των Ηλυσίων Πεδίων τοποθετείται ασφαλέστερα γενικά στη δεκαετία του 1890, ενώ το «γύρω στο 1880» παραμένει μια σύμβαση της αναπαραγωγής, της οποίας η τεκμηριωτική βάση δεν έχει εδραιωθεί.
