Ζαν Μπερό: «Στη λεωφόρο» (Sur le boulevard), η παρισινή ζωή γύρω στο 1880
Στη λεωφόρο (Sur le boulevard) του Ζαν Μπερό συμπυκνώνει την κοινωνική ζωή του ύστερου 19ου αιώνα στο Παρίσι μέσα σε έναν στενό κατακόρυφο μουσαμά: πεζοί προχωρούν προς τον θεατή, άλλοι διασχίζουν το μεσαίο βάθος, προσόψεις καταστημάτων υποχωρούν κατά μήκος της δεξιάς πλευράς, και μια διαφημιστική στήλη Μορίς υψώνεται δίπλα στο γυμνό δέντρο στα αριστερά. Ο κύριος του πρώτου πλάνου, άψογα ντυμένος στα μαύρα και κρατώντας μπαστούνι, αποδίδεται με σχεδόν προσωπογραφική σαφήνεια· λίγα βήματα πίσω του ακολουθεί μια γυναίκα στα μαύρα, ενώ το γύρω πλήθος αποδίδεται με προοδευτικά μεγαλύτερη συντόμευση. Ο ίδιος ο δρόμος γίνεται ο κύριος χώρος της σύγχρονης ζωής.
Υπάρχει μια σημαντική απόκλιση στα δημοσιευμένα στοιχεία για τον πίνακα. Η Web Gallery of Art χρονολογεί το Στη λεωφόρο στο 1895 και καταγράφει διαστάσεις 35×25 εκ. Ο σημερινός κατάλογος των Paris Musées ταυτίζει το ίδιο υπογεγραμμένο έργο ως Sur le boulevard, το χρονολογεί περ. 1880, δίνει τις διαστάσεις του ως 33,4×25 εκ., και το καταγράφει με αριθμό ευρετηρίου P1741 στο Μουσείο Καρναβαλέ. Ως το πρωτογενές αρχείο της συλλογής, ο κατάλογος του μουσείου παρέχει τη χρονολόγηση και τις διαστάσεις που ακολουθούνται εδώ.
Το Στη λεωφόρο του Ζαν Μπερό ως παρισινή οδική σκηνή
Η ασυνήθιστα στενή μορφή προσδίδει στη σκηνή μεγάλο μέρος της αποτελεσματικότητάς της. Τοποθετημένος χαμηλά και ελαφρώς αριστερά του κέντρου, ο πλησιέστερος άνδρας πεζός σχηματίζει, μέσα από το μαύρο ημίψηλο καπέλο και το μακρύ παλτό του, μια ισχυρή κατακόρυφη μάζα πάνω στο πιο φωτεινό πεζοδρόμιο. Προχωρά σχεδόν κατευθείαν έξω από τον εικαστικό χώρο, το δεξί του χέρι κρατώντας μπαστούνι ενώ το αριστερό είναι χωμένο στο παλτό του. Πίσω του, μικρότερη σε κλίμακα και πιο βαθιά απορροφημένη μέσα στην κυκλοφορία της λεωφόρου, η γυναίκα στα μαύρα μετριάζει την αμεσότητα της προσέγγισής του.
Κατά μήκος της δεξιάς πλευράς, οι προσόψεις στενεύουν προς το βάθος, με τα γείσα, τις τέντες και τους φωτισμένους γλόμπους τους να θεμελιώνουν μια διαγώνια υποχώρηση. Στο κέντρο, πεζοί επικαλύπτονται σε μικρές ομάδες. Κάποιοι φορούν ημίψηλα καπέλα, άλλοι στολές ή πιο ανάλαφρα παλτά· μια φιγούρα ντυμένη σε έντονο κόκκινο διακόπτει τα κυρίαρχα μαύρα, γκρίζα και ώχρες. Ο Μπερό δεν κατανέμει αυτούς τους ανθρώπους ομοιόμορφα. Άδειο πεζοδρόμιο ανοίγεται γύρω από τους δύο κύριους περιπατητές, έπειτα το πλήθος πυκνώνει πέρα από αυτούς, δίνοντας στον δρόμο έναν ρυθμό προσωρινών συναντήσεων και διασκορπισμών.
Στα αριστερά, ο σκοτεινός κορμός του δέντρου αγκυροβολεί το πρώτο πλάνο, τα γυμνά κλαδιά του απλώνονται σε μεγάλο μέρος του άνω πεδίου. Ακριβώς πίσω στέκεται η στήλη Μορίς που ξεχωρίζει στον κατάλογο του Μουσείου Καρναβαλέ. Αφίσες, κηλίδες κίτρινου, μια εμφανής λωρίδα κόκκινου: αυτά σπάνε την κυλινδρική επιφάνειά της. Τέτοιες διαφημιστικές στήλες ανήκαν εμφατικά στο μητροπολιτικό Παρίσι, μεταφέροντας ανακοινώσεις θεατρικών και άλλων θεαμάτων στον δρόμο και καθιστώντας την έντυπη διαφήμιση μέρος του οπτικού ιστού της αστικής ζωής. Ο Μπερό χρησιμοποιεί τη στήλη ως ένα από τα αναγνωρίσιμα στοιχεία της σύγχρονης λεωφόρου, εν μέρει περιγραφικό, εν μέρει απορροφημένο στην ευρύτερη σύνθεση χρώματος και κίνησης.
Μόδα, κίνηση και η δημόσια ζωή του Παρισιού
Το ένδυμα μεταφέρει σημαντική πληροφορία στο Στη λεωφόρο του Ζαν Μπερό. Σκούρα επίσημα παλτά και ημίψηλα καπέλα επαναλαμβάνονται σε όλη τη σύνθεση, ενώ διαφορές στο ντύσιμο, τη στάση και το επάγγελμα εμποδίζουν τους πεζούς από το να διαλυθούν σε μια ανώνυμη μάζα. Ο πλησιέστερος κύριος είναι εμφανώς κυριαρχημένος από τον εαυτό του. Το πρόσωπό του είναι προσεκτικά διαμορφωμένο, ο λευκός του γιακάς και το μπροστινό μέρος του πουκαμίσου του ευδιάκριτα πάνω στο μαύρο παλτό, και το γερμένο μπαστούνι επεκτείνει την κίνησή του μέσα στο ωχρό πρώτο πλάνο. Έχει την όψη ανθρώπου συνηθισμένου να τον παρατηρούν δημοσίως.
Η γυναίκα πίσω του κατέχει τον ίδιο δρόμο με πολύ διαφορετικό τρόπο. Η σκοτεινή σιλουέτα της, ευρύτερη και πιο κλειστή, απλώνεται προς το πεζοδρόμιο μέσα από το κάτω μέρος του ενδύματος, ενώ τα χέρια της παραμένουν κοντά στο σώμα. Ο Μπερό έχει διαχωρίσει τις δύο φιγούρες αρκετά ώστε καθεμία να διατηρεί ατομική παρουσία, αν και η οπτική πιθανότητα μιας σχέσης ανάμεσά τους παραμένει ανεπίλυτη. Γύρω τους, άνδρες συνομιλούν στο αριστερό άκρο, πεζοί περνούν τις προσόψεις των καταστημάτων, στολισμένες φιγούρες παραμένουν κοντά στα περιθώρια. Κανένα μεμονωμένο ανέκδοτο δεν κατέχει τη σκηνή.
Αυτή η απουσία κυρίαρχης αφήγησης έχει σημασία. Η ίδια η λεωφόρος προσφέρει το θέμα μέσα από την κυκλοφορία, το ντύσιμο, το βλέμμα και την εγγύτητα ανάμεσα σε ανθρώπους που ίσως δεν ξανασυναντηθούν ποτέ. Ο πίνακας του Μπερό ανήκει στην οπτική κουλτούρα από την οποία αναδύθηκε αναπόσπαστα η μορφή του φλανέρ, του αστικού περιπατητή και παρατηρητή. Το Μουσείο Καρναβαλέ καταγράφει το έργο ανάμεσα σε εκείνα που παρουσιάστηκαν στην έκθεση Le Flâneur του 2018-19, αφιερωμένη στο θέμα από τον Ιμπρεσιονισμό ως τις μέρες μας.
Κατά την περίοδο που απεικονίζεται εδώ, η πόλη είχε γίνει τόπος όπου η κοινωνική ταυτότητα επιτελούνταν επανειλημμένα δημοσίως. Ευρείς δρόμοι, καφέ, θέατρα, καταστήματα, διαφήμιση —το καθένα εισερχόταν στο ίδιο πεδίο της μητροπολιτικής εμπειρίας. Ο Μπερό ήταν ιδιαίτερα προσεκτικός σε αυτή την πλευρά του Παρισιού. Το Μουσείο Καρναβαλέ περιγράφει τις σκηνές του γένους του συλλογικά ως αστικά χρονικά που περιλαμβάνουν λεωφόρους, καφέ, θέατρα, μοντέρνες βόλτες και άλλες μορφές παρισινής κοινωνικότητας.
Φως, πινελιά και η νωπή λεωφόρος
Το πεζοδρόμιο καταλαμβάνει μια απροσδόκητα μεγάλη αναλογία του Στη λεωφόρο του Ζαν Μπερό. Από το κάτω άκρο ως το μεσαίο βάθος απλώνονται ωχρές γκρίζες, μπεζ και καστανωπές πινελιές, διακοπτόμενες εδώ κι εκεί από σκοτεινότερα σημάδια κάτω από τις φιγούρες. Η επιφάνεια φαίνεται νωπή, συλλαμβάνοντας θραύσματα φωτός από τις προσόψεις και σπάζοντάς τα σε χαλαρές πινελιές αντί για ακριβείς αντανακλάσεις. Αυτό το ανοιχτό πρώτο πλάνο δίνει επίσης στον προσερχόμενο κύριο αρκετό εικαστικό χώρο ώστε να φαίνεται προσωρινά απομονωμένος από το πλήθος.
Ο Μπερό προσαρμόζει τον χειρισμό του ανάλογα με την απόσταση. Τα πλησιέστερα πρόσωπα, ρούχα και αξεσουάρ διατηρούν ευδιάκριτα περιγράμματα και μικρές περιγραφικές πινελιές· πιο πίσω, τα κεφάλια γίνονται πινελιές σκοτεινού χρώματος, οι λευκοί γιακάδες σύντομες λάμψεις, το αρχιτεκτονικό διάκοσμο μια ακολουθία σπασμένων πινελιών. Ιδιαίτερα κατά μήκος των κτιρίων στα δεξιά, η ακριβής αρχιτεκτονική πληροφορία υποχωρεί σταδιακά σε ατμοσφαιρικό χρώμα.
Η παλέτα του παραμένει συγκρατημένη σε μεγάλο μέρος της σύνθεσης. Το μαύρο ένδυμα παρέχει το κύριο τονικό βάρος, ανακουφισμένο από το κρεμ πεζοδρόμιο, τα ψυχρά γκρίζα, τις ώχρες και το απαλό γαλάζιο των μακρινών προσόψεων. Κοντά στο κέντρο, το λαμπρό κόκκινο ένδυμα αποκτά δυσανάλογη οπτική δύναμη επειδή πολύ λίγο αντίστοιχο χρώμα εμφανίζεται αλλού. Μικρότερες θερμές πινελιές στη στήλη Μορίς και στις προσόψεις των καταστημάτων ανταποκρίνονται σε αυτό σε διαφορετικά βάθη μέσα στον εικαστικό χώρο.
Στο άνω πεδίο, τα γυμνά κλαδιά εισάγουν ένα εντελώς διαφορετικό είδος γραμμής. Το ακανόνιστο δίκτυό τους διασχίζει την αρχιτεκτονική, κατακερματίζει το ωχρό φόντο, κόβει τη σταθερότερη υποχώρηση των γείσων από κάτω. Ο Μπερό συχνά κατασκευάζει την πόλη μέσα από τέτοιες συνυπάρξεις: σταθερές κοινωνικές σιλουέτες δίπλα σε ταχέως αποδοσμένα περιβάλλοντα, με την περιγραφική λεπτομέρεια να παραχωρεί τη θέση της σχεδόν απότομα σε εικαστική στενογραφία.
Ο Μπερό ανάμεσα στη ζωγραφική του Σαλονιού και τον νεωτερικό αστικό νατουραλισμό
Η σχέση του Μπερό με τον Ιμπρεσιονισμό εύκολα υπερτονίζεται. Μοιραζόταν με τους Ιμπρεσιονιστές ένα έντονο ενδιαφέρον για το σύγχρονο Παρίσι, τη μεταβαλλόμενη αστική εμπειρία και τα φαινόμενα ατμόσφαιρας, ωστόσο η μόρφωσή του και η εκθεσιακή του πορεία ριζώνονταν στους επίσημους καλλιτεχνικούς θεσμούς της εποχής του. Αφού σπούδασε με τον Λεόν Μπονά, εξέθεσε στο Σαλόνι από τη δεκαετία του 1870 και αργότερα έγινε ιδρυτικό μέλος της Société Nationale des Beaux-Arts. Η National Gallery χαρακτηρίζει τις παρισινές σκηνές γένους στις οποίες στράφηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1870 ως έργα ζωγραφισμένα σε νατουραλιστικό ύφος.
Μέσα στο Στη λεωφόρο του Ζαν Μπερό, αυτό το υπόβαθρο βοηθά να εξηγηθεί η ιδιαίτερη ισορροπία ανάμεσα στην αμεσότητα και την περιγραφή. Ο πίνακας διαθέτει ζωηρό χειρισμό, παροδικά οδικά φαινόμενα και το θεματικό υλικό της σύγχρονης ζωής που συνδέεται με τον ύστερο 19ο αιώνα, ενώ ο Μπερό διατηρεί σημαντικό βαθμό φυσιογνωμικής σαφήνειας και κοινωνικής παρατήρησης. Οι άνθρωποι τον ενδιαφέρουν ως αναγνωρίσιμοι αστικοί τύποι αλλά και ως άτομα. Τα ρούχα τους έχουν σημασία, η απόστασή τους έχει σημασία· το ίδιο και η αρχιτεκτονική του κοινωνικού κόσμου μέσα από τον οποίο κινούνται.
Η σύγκριση με τον Ιμπρεσιονισμό είναι επομένως πιο χρήσιμη στο επίπεδο της κοινής νεωτερικότητας. Ο Μπερό παρέμεινε πιο κοντά στην αστική ζωγραφική γένους και τη νατουραλιστική παρατήρηση, βλέποντας τη λεωφόρο ως δομή συμπεριφοράς εξίσου με δομή φωτός. Το Μουσείο Καρναβαλέ παρουσιάζει σήμερα έργα του Μπερό δίπλα σε εκείνα άλλων χρονικογράφων της παρισινής κοινωνικότητας, αντιμετωπίζοντάς τα ως ουσιαστική οπτική καταγραφή της κουλτούρας που αναπτύχθηκε κατά την ύστερη Τρίτη Δημοκρατία και έμεινε γνωστή με το ευρύτερο όνομα Μπελ Επόκ.
Ο πίνακας του Μουσείου Καρναβαλέ και η χρονολόγησή του
Ο σημερινός κατάλογος του μουσείου προσθέτει μια χρήσιμη ιστορία στο αντικείμενο. Το Sur le boulevard εισήλθε στο Μουσείο Καρναβαλέ μέσω του κληροδοτήματος Armand Dorville στις 4 Μαρτίου 1944. Κάτω δεξιά παραμένει η υπογραφή «Jean Béraud», ακριβώς εκεί όπου την καταγράφει ο κατάλογος του μουσείου. Ο πίνακας εμφανίστηκε στη συνέχεια σε εκθέσεις αφιερωμένες τόσο στον ίδιο τον Μπερό όσο και στην πολιτισμική ιστορία του σύγχρονου παρατηρητή-πεζού.
Η σημερινή χρονολόγησή του γύρω στο 1880 τοποθετεί το έργο κοντά στη φάση κατά την οποία ο Μπερό καθιέρωνε τον παρισινό δρόμο ως ένα από τα χαρακτηριστικά του θέματα. Αυτή η πρωιμότερη χρονολόγηση συμφωνεί με την ευρύτερη εξέλιξή του: αφού ξεκίνησε με την προσωπογραφία, στράφηκε κατά την ύστερη δεκαετία του 1870 προς την καθημερινή ζωή της πρωτεύουσας, επιστρέφοντας επανειλημμένα σε λεωφόρους και δημόσιους χώρους, εξέλιξη που αντικατοπτρίζεται επίσης στην αφήγηση της National Gallery για την καριέρα του.
Μικρό στις φυσικές του διαστάσεις, το Στη λεωφόρο του Ζαν Μπερό διευρύνεται μέσα από την ποσότητα αστικής πληροφορίας που συσσωρεύεται στην επιφάνειά του. Ένα γυαλισμένο παπούτσι πάνω σε νωπό πεζοδρόμιο, μια φωτισμένη πρόσοψη καταστήματος, διαφήμιση, επίσημο ντύσιμο, ανώνυμοι περαστικοί: ο Μπερό αφήνει κάθε λεπτομέρεια να διατηρεί τη θέση της μέσα στην ευρύτερη κίνηση του δρόμου. Πίσω από τις φιγούρες του πρώτου πλάνου, η λεωφόρος συνεχίζεται και το επόμενο σύνολο συναντήσεων βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.
