Η τοιχογραφία της Αναλήψεως στη Μονή Φιλανθρωπηνών Ιωαννίνων
Τον ίδιο τον τίτλο της σκηνής τον χωρίζει στα δύο η τοιχογραφία της Αναλήψεως στη Μονή Φιλανθρωπηνών. Αριστερά από τον ανερχόμενο Χριστό στέκει το Η ΑΝΑ και δεξιά το ΛΗΨΙC, έτσι ώστε η λέξη Ανάληψις να σπάζει στη μέση, από τη μορφή που ονομάζει και από τον δίσκο του φωτός που τη φέρνει προς τα πάνω. Το έργο ανήκει στο καθολικό της Μονής του Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπηνών, ονομασία που γράφεται και Φιλανθρωπινών, ενώ για το ίδιο μοναστήρι απαντά και η εναλλακτική επωνυμία Σπανός. Στο νησί της λίμνης Παμβώτιδας βρίσκεται η μονή, και οι τοιχογραφίες της συγκαταλέγονται στα σημαντικότερα δείγματα της μεταβυζαντινής ζωγραφικής στην Ελλάδα. Ο ναός ανακαινίστηκε, επεκτάθηκε και ιστορήθηκε σε τρεις φάσεις, που χρονολογούνται στο 1531/2, στο 1542 και στο 1560, και η Ανάληψη είναι μία από τις πιο ζωηρές συνθέσεις του μακρού αυτού εγχειρήματος.
Ένα ημικυκλικό πεδίο, κλεισμένο επάνω από αψίδα με ερυθρή ταινία, περιέχει την εορτή σε δύο ζώνες. Ο Χριστός κάθεται σε κυκλική δόξα, που τέσσερις άγγελοι υψώνουν μέσα στο μαυρογάλανο βάθος. Κάτω, σε βραχώδη πλαγιά με ελιές, οι απόστολοι συγκεντρώνονται σε δύο πυκνές ομάδες, και σε καθεμιά στέκεται ένας άγγελος με λευκά ενδύματα. Η Παναγία εμφανίζεται ανάμεσα στις μορφές αριστερά. Στον βυζαντινό τύπο της σκηνής κατέχει συνήθως τον κεντρικό άξονα, ακριβώς κάτω από τον Υιό της· η μετατόπισή της εδώ προκαλεί αμέσως εντύπωση, όπως και τα έντονα κινναβαρί και η ανήσυχη κίνηση των πετούμενων αγγέλων.

Η σύνθεση της Αναλήψεως στη Μονή Φιλανθρωπηνών
Ακολουθώντας την αφήγηση των Πράξεων (1:9–11), ο ζωγράφος αποδίδει το νέφος που αφαίρεσε τον Χριστό από τα μάτια των αποστόλων και τους δύο άνδρες με τα λευκά, που ρωτούν γιατί οι Γαλιλαίοι στέκονται και κοιτάζουν στον ουρανό. Το νέφος έχει γίνει δόξα. Γύρω της οι άγγελοι τοποθετούνται με φροντίδα: το επάνω ζεύγος, ο ένας σε γκριζοπράσινο και ο άλλος σε βαθύ κρασί, φαίνεται να γονατίζει στον αέρα πάνω στο χείλος του δίσκου και να πιάνει την άκρη του. Οι δύο κάτω πετούν σχεδόν οριζόντια, με τα κινναβαρί ενδύματά τους να ρέουν πίσω τους, τα χέρια τεντωμένα προς τη βάση της δόξας και τα φτερά ανοιγμένα σε μακριά πορτοκαλέρυθρα πτερά με γκρίζες άκρες. Τα τέσσερα σώματα σχηματίζουν μαζί έναν χαλαρό ρόμβο γύρω από τον κύκλο· οι διαγώνιοί του οδηγούν το βλέμμα προς τα πάνω και δίνουν στην εικόνα την αίσθηση της ανύψωσης.
Αλλιώς οργανώνεται η κάτω ζώνη. Από τις δύο άκρες πιέζουν δύο πυκνές ομάδες αποστόλων, με τα κεφάλια γερμένα προς τα πίσω, τα χέρια υψωμένα και τις παλάμες να δείχνουν ή να ανοίγουν προς τα πάνω. Η πρώτη μορφή αριστερά, φαλακρή και μελαχρινή γενειοφόρος με καφετί ιμάτιο, έχει τη φυσιογνωμία του Παύλου. Απέναντί του, δεξιά, ο γκριζομάλλης με ώχρινο ιμάτιο πάνω από γκριζογάλανο χιτώνα είναι ο Πέτρος. Ο Παύλος δεν ήταν παρών στην Ανάληψη, αφού προσχώρησε στους αποστόλους μόνο αργότερα· οι βυζαντινοί ζωγράφοι, ωστόσο, τον περιλάμβαναν από παλιά, ώστε η σκηνή να παρουσιάζει πλήρες το αποστολικό σώμα. Την ίδια σύμβαση ακολουθεί ο θόλος του 9ου αιώνα στην Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης. Εκεί όμως η Παναγία στέκεται στο κέντρο ανάμεσα σε δύο αγγέλους, και οι απόστολοι απλώνονται γύρω της μέσα στις ελιές.
Στη Φιλανθρωπηνών το κέντρο της κάτω ζώνης δεν έχει παρά τοπίο: θαμνώδεις ελιές σε γκριζοπράσινο, με τα φύλλα τους μαζεμένα σε μικρές συστάδες, και στην πολύ βάση ένα ακανόνιστο κενό, εκεί όπου διακόπτεται η ζωγραφισμένη επιφάνεια. Αν η αρχιτεκτονική του τοίχου σε εκείνο το σημείο συνέβαλε στη μετατόπιση της Παναγίας, δεν μπορεί να κριθεί μόνο από τη ζωγραφική. Εικαστικά απομένει μια άδεια κάθετος, από τις ελιές προς τον Χριστό.
Ο Χριστός μέσα στη δόξα

Η λεπτομέρεια του Χριστού δείχνει πώς έχει κατασκευαστεί η δόξα. Ομόκεντρες ζώνες κινούνται από έναν ωχρό, σχεδόν αργυρό εξωτερικό δακτύλιο προς έναν σκουρότερο πυρήνα, ενώ λεπτές ακτίνες ανοίγονται πίσω από την καθιστή μορφή, κάνοντας το φως να μοιάζει πως πηγάζει από μέσα. Τα γράμματα ΙC και ΧC πλαισιώνουν την κεφαλή, που φέρει χρυσό φωτοστέφανο. Μακρύ και σοβαρό το πρόσωπο, με τα μαλλιά χωρισμένα στη μέση και πεσμένα στους ώμους· κοντό το γένι, και τα μεγάλα μάτια κοιτούν κατευθείαν προς τα έξω.
Ο Χριστός απλώνει το δεξί χέρι πολύ στο πλάι, με τα δάχτυλα ανοιχτά σε ευλογία, ώστε η κίνηση να φτάνει σχεδόν στο χείλος της δόξας. Το αριστερό του χέρι ακουμπά στο αριστερό γόνατο και κρατά τυλιγμένο λευκό ειλητάριο. Φορά ρόδινο χιτώνα και γκριζογάλανο ιμάτιο, που τυλίγει τον αριστερό ώμο και τα πόδια. Σχεδόν στο ίδιο χρώμα με το φως γύρω του, το ιμάτιο διασχίζεται από πολυάριθμες γωνιώδεις φωτεινές πινελιές, αποδοσμένες με πυκνά λευκά πλήγματα· κατά μήκος των ζωνών της δόξας αυτές αρχίζουν οπτικά να συγχωνεύονται, και έτσι τμήματα του σώματος φαίνονται απορροφημένα μέσα στη γύρω λάμψη. Ένα γυμνό πόδι προβάλλει κάτω από το στρίφωμα.
Ο καθιστός Χριστός που κρατά ειλητάριο και ευλογεί ανήκει στη σταθερή βυζαντινή διατύπωση. Ο αναλαμβανόμενος Χριστός εμφανίζεται ήδη στη στάση εκείνου που θα επιστρέψει, όπως το καθιστά σαφές το χωρίο Πράξ. 1:11. Η κυκλική δόξα που υψώνουν τέσσερις άγγελοι έχει επίσης μακρά ιστορία στη μνημειακή ζωγραφική. Η Ανάληψη του Πεκίου, των μέσων του 13ου αιώνα, χρησιμοποιεί την ίδια διάταξη σε τρούλο, όπου η αρχιτεκτονική μορφή δέχεται φυσικά τον κύκλο. Στη Φιλανθρωπηνών ο κύκλος τοποθετείται μέσα σε ημικυκλικό πεδίο, και οι πετούμενοι άγγελοι εξασφαλίζουν τη μετάβαση από τη γεωμετρία του στην περιβάλλουσα καμπύλη.
Μέσα στη δόξα, αριστερά από τον Χριστό, ένα μικρό σκούρο ορθογώνιο διακόπτει την ανοιχτόχρωμη επιφάνεια. Οι ευκρινείς ακμές και ο ομοιόμορφος τόνος του παραπέμπουν σε μάρτυρα συντήρησης, δηλαδή σε περιοχή που αφέθηκε σκόπιμα ακάθαρτη, ώστε να καταγράφει τη σκοτεινότερη κατάσταση της επιφάνειας πριν από την επέμβαση. Αν η ταύτιση είναι σωστή, το πεδίο δείχνει επίσης πόσο από τη σημερινή λαμπρότητα του χρώματος ανακτήθηκε με τον καθαρισμό.
Η Παναγία και ο άγγελος με το ειλητάριο

Η δεύτερη λεπτομέρεια μεγεθύνει την αριστερή ομάδα, όπου εμφανίζονται μερικές από τις πιο προσεκτικά χαρακτηρισμένες μορφές. Σε τρία τέταρτα, η Παναγία στρέφεται προς τα πάνω, με το πρόσωπο υψωμένο προς το γεγονός. Ένα χέρι υψώνεται μπροστά της, με ανοιχτή την παλάμη, σε κίνηση που μοιάζει να απαντά τόσο στην Ανάληψη όσο και στον άγγελο δίπλα της. Το μαφόριό της, σε βαθύ κρασί-καφέ χρώμα, περιβάλλεται από κροσσούς με μικρές φούντες, ζωγραφισμένες με χρυσίζουσες φωτεινές πινελιές. Πάνω στη σκοτεινή μάζα του υφάσματος τρέχουν γωνιώδεις γραμμές φωτός σε ζιγκ-ζαγκ, που δίνουν στις πτυχές μια καθαρή, σχεδόν πολυεδρική επιφάνεια. Ένα μικρό κόσμημα σημαδεύει το πέπλο πάνω από το μέτωπο.
Δίπλα της, ο άγγελος είναι η φωτεινότερη μορφή σε ολόκληρη την κάτω ζώνη. Σγουρά καστανοκόκκινα μαλλιά πλαισιώνουν το πρόσωπο κάτω από χρυσό φωτοστέφανο με λευκό περίγραμμα. Ο λευκός χιτώνας και το ιμάτιό του πλάθονται με ροζ σκιές, και πορτοκαλί φτερά υψώνονται πίσω από τους ώμους του, με πιο σκούρα γκρίζα πούπουλα στο εσωτερικό τους άκρο. Στους αστραγάλους φαίνονται ακόμη λεπτοί ιμάντες σανδαλίων. Το ειλητάριο με την επιγραφή το κατεβάζει με το δεξί χέρι προς την Παναγία, ενώ το αριστερό υψώνεται με τον δείκτη στραμμένο προς τα πάνω. Το βλέμμα του ακολουθεί άλλη κατεύθυνση: κοιτάζοντας προς τα έξω και ελαφρώς στο πλάι, μοιάζει να εντάσσει τον θεατή στο ερώτημα που είναι γραμμένο στο ειλητάριο.
Πίσω από το ζεύγος, οι απόστολοι απαντούν στο γεγονός με διαφορετικές κινήσεις. Ένας γκριζογένης γέροντας κοιτάζει κάτω και στο πλάι με ταραγμένη έκφραση· πάνω του, ένας φαλακρός σύντροφος ατενίζει ψηλά, ενώ ένα χέρι στην κορυφή της ομάδας δείχνει τον ουρανό.
Η επιγραφή του ειλητού
Το ειλητάριο φέρει την αρχή των λόγων των αγγέλων στο Πράξ. 1:11, γραμμένη με κεφαλαία γράμματα, με σίγμα σε σχήμα μηνίσκου, τόνους και υπερκείμενες συντμήσεις: +ΑΝΔ(ΡΕC) ΓΑΛΙΛ(ΑΙ)ΟΙ ΤΙ ΕCΤΗΚΑΤΕ ΒΛΕΠΟΝΤ(ΕC). Στα νέα ελληνικά: «Άνδρες Γαλιλαίοι, τι στέκεστε βλέποντες…». Το ρήμα εμφανίζεται στην απλή μορφή βλέποντες, και το κείμενο διακόπτεται πριν από την αναφορά στον ουρανό. Δεύτερο ειλητάριο κρατά ο αντίστοιχος άγγελος της δεξιάς ομάδας. Λιγότερο ευανάγνωστο σε αυτή την κλίμακα, φαίνεται να συνεχίζει τον ίδιο στίχο με τα λόγια για τον Ιησού που «αναλήφθηκε» από τους αποστόλους. Αν η ανάγνωση ευσταθεί, ο στίχος διατρέχει τη σύνθεση από τον έναν άγγελο στον άλλον.
Χρώμα, γραμμή και ζωγραφική τεχνική
Μεγάλο μέρος της δομής της τοιχογραφίας το φέρνει το χρώμα. Μέσα σε ένα πεδίο θερμών κόκκινων και πορτοκαλιών κάθεται ο ψυχρός γκριζογάλανος πυρήνας της δόξας: κινναβαρί ενδύματα, φτερά σαν φλόγες, το ώχρινο ιμάτιο του Πέτρου γύρω της, και πέρα από αυτά το μαυρογάλανο βάθος. Το ισχυρότερο φως το κρατούν η δόξα και οι δύο άγγελοι με τα λευκά, σημεία όπου το ουράνιο γεγονός συναντά τους μάρτυρές του κάτω. Οι βράχοι υψώνονται σε κλιμακωτές προεξοχές με επίπεδες κορυφές, καθεμιά περιγραμμένη με λευκό. Ανάμεσα στις σκληρότερες μορφές τους, οι ελιές, ζωγραφισμένες με μικρά επαναλαμβανόμενα σχήματα φύλλων, φέρνουν μια πιο μαλακή υφή.
Ψηλές και μικροκέφαλες, οι μορφές περικλείονται από σταθερά σκούρα περιγράμματα. Οι φωτεινές πινελιές εφαρμόζονται κοφτές και σπασμένες, χωρίς να συγχωνεύονται σταδιακά με το γειτονικό χρώμα, και από τη μεταχείριση αυτή η ένδυση αποκτά μεγάλο μέρος της γωνιώδους κίνησής της. Μια αναλυτική έρευνα των υλικών της μονής διαπίστωσε ότι και οι τρεις φάσεις ζωγραφικής στηρίζονται κυρίως σε μικτή τεχνική, με νωπογραφία σε συνδυασμό με ασβεστοχρωματισμό που περιέχει πρωτεϊνικές συνδετικές ύλες, ενώ μόνο λίγα στοιχεία εκτελέστηκαν σε αληθινό secco. Η ίδια μελέτη διέκρινε καθαρά το εργαστήριο της πρώτης φάσης του 1531/2 από εκείνο που συνδέεται με τις δύο μεταγενέστερες του 1542 και του 1560, προσφέροντας υλικά τεκμήρια για τη συνέχεια ανάμεσα στη δεύτερη και στην τρίτη εκστρατεία.
Η εκστρατεία του 1542 και το ζήτημα της απόδοσης
Επιγραφή στο υπέρθυρο του κυρίως ναού μαρτυρεί ανακαίνιση του καθολικού το 1291/2 από τον Μιχαήλ Φιλανθρωπηνό, μέλος της οικογένειας κωνσταντινουπολίτικης καταγωγής από την οποία παίρνει το όνομά της η μονή. Αρκετοί Φιλανθρωπηνοί υπηρέτησαν αργότερα εκεί ως ηγούμενοι και δάσκαλοι. Μέσα σε αυτό το λόγιο μοναστικό περιβάλλον αναπτύχθηκε το ζωγραφικό πρόγραμμα του 16ου αιώνα. Σε όλες του τις φάσεις περιλαμβάνει περίπου 170 μορφές αγίων και 350 σκηνές, ανάμεσά τους και τις γνωστές παραστάσεις των αρχαίων Ελλήνων σοφών στον εξωνάρθηκα.
Για τη χρονολόγηση της Αναλήψεως έχει σημασία η διάκριση ανάμεσα στις εκστρατείες. Σύμφωνα με την τεκμηρίωση που συγκεντρώθηκε για ερευνητικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, η πρώτη φάση, από άγνωστο ζωγράφο, καλύπτει μόνο τον κυρίως ναό και το ιερό έως τη γένεση του θόλου. Η δεύτερη, του 1542 και πιθανώς συνδεδεμένη με τον Φράγκο Κατελάνο, εκτείνεται στον θόλο του κυρίως ναού και στον νάρθηκα. Περιορισμένη στον εξωνάρθηκα και στους πλάγιους νάρθηκες, η τρίτη εκστρατεία του 1560 είναι έργο του Γεωργίου και του Φράγκου Κοντάρη. Οι τοιχογραφίες του 1542 εκτελέστηκαν με δαπάνη και φροντίδα του ηγουμένου Ιωάσαφ Φιλανθρωπηνού. Επειδή το ημικυκλικό πεδίο της Αναλήψεως, που περατώνεται επάνω από την καμπύλη του θόλου, ανήκει στην ανώτερη αρχιτεκτονική του ναού, η θέση του ευνοεί τη σύνδεση με τη δεύτερη εκστρατεία. Και η τολμηρή παλέτα με την ταραγμένη κίνηση συμφωνούν ευκολότερα με εκείνη τη φάση. Το έργο αποδίδεται λοιπόν με τη μεγαλύτερη πιθανότητα στο 1542, αν και το συμπέρασμα στηρίζεται στη θέση και στο ύφος, όχι σε έγγραφη μαρτυρία που να κατονομάζει τη συγκεκριμένη σκηνή.
Η ταυτότητα του ζωγράφου παραμένει ζήτημα συμπερασμού. Κανείς από όσους εργάστηκαν στις τοιχογραφίες της Φιλανθρωπηνών δεν άφησε υπογραφή. Οι τοιχογραφίες του 1542, ή τουλάχιστον μέρος τους, μπορούν να αποδοθούν στον Φράγκο Κατελάνο, ενώ οι ζωγραφικές του 1560 ανήκουν στα αδέλφια Γεώργιο και Φράγκο Κοντάρη. Ακόμη και η ύπαρξη της παλαιότερης φάσης έχει συζητηθεί: η Μυρτάλη Αχειμάστου-Ποταμιάνου διατύπωσε την υπόθεση μιας πρώτης εκστρατείας γύρω στο 1531/2, υπόθεση ευρέως αποδεκτή, αν και όχι αδιαφιλονίκητη. Στα έργα που φέρουν την υπογραφή ή αποδίδονται με βεβαιότητα στον Φράγκο Κατελάνο, τα εκφραστικά κόκκινα, οι επιμήκεις μορφές και οι φορτισμένες κινήσεις προσφέρουν στενά σημεία σύγκρισης με την Ανάληψη. Η απόδοση εδώ, ωστόσο, παραμένει πιθανή.
Όποιος κι αν ζωγράφισε τη σκηνή, ανήκει στον κύκλο των καλλιτεχνών των οποίων το έργο στη Φιλανθρωπηνών έγινε σημαντικό σημείο αναφοράς για τη λεγόμενη «Σχολή της Βορειοδυτικής Ελλάδας», παράδοση που η Αχειμάστου-Ποταμιάνου ονόμασε αργότερα «Σχολή της Ηπείρου». Ο Κατελάνος, Θηβαίος στην καταγωγή, μετέφερε αυτή τη ζωγραφική γλώσσα στο καθολικό της Μονής Βαρλαάμ στα Μετέωρα το 1548 και στο παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου στη Μεγίστη Λαύρα το 1560. Τα αδέλφια Κοντάρη, από την πλευρά τους, έφεραν συγγενικές μορφές σε ναούς γύρω από τα Ιωάννινα και στα Μετέωρα.