Βυζαντινή Τέχνη

Νωπογραφία της Κοίμησης στη Στουντένιτσα: απόστολοι στον κενό τάφο

Τέσσερις απόστολοι σπεύδουν προς μια ανοιχτή σαρκοφάγο, και μόνο ένας από αυτούς φτάνει τόσο κοντά ώστε να την αγγίξει. Ο πρώτος, φαλακρός και μαυρογένης, σκύβει τόσο πολύ προς τα εμπρός, που το σώμα του γίνεται μια μακριά διαγώνιος από το πράσινο έδαφος ως την άκρη του καλύμματος. Πίσω του ένας ηλικιωμένος σύντροφος κρύβει το κάτω μέρος του προσώπου του σε πορτοκαλί μανδύα, ενώ δύο μελαχρινοί άνδρες μένουν πιο πίσω, ο ένας με τα δάχτυλα υψωμένα στα χείλη. Η ομάδα ανήκει στην Κοίμηση της Θεοτόκου στον δυτικό τοίχο του Βασιλικού Ναού της Μονής Στουντένιτσας στη Σερβία, του μικρού ναού των Αγίων Ιωακείμ και Άννης που ίδρυσε ο βασιλιάς Μιλούτιν, και δείχνει τους αποστόλους τη στιγμή που ανακαλύπτουν ότι ο τάφος είναι κενός, γινόμενοι έτσι μάρτυρες της Μετάστασης του σώματος της Θεοτόκου. Η τοιχογραφία, που χρονολογείται περίπου στα 1313–1314, αποδίδεται στον Μιχαήλ Αστραπά και στον Ευτύχιο, τους ζωγράφους από τη Θεσσαλονίκη τους οποίους ο Μιλούτιν απασχόλησε ξανά και ξανά.

Νωπογραφία της Κοίμησης στη Στουντένιτσα: ο Παύλος σκύβει προς ανοιχτή σαρκοφάγο, με τρεις αποστόλους πίσω του μπροστά σε τοίχο σε ώχρα με παράθυρα
Απόστολοι μάρτυρες της Μετάστασης της Θεοτόκου στον κενό τάφο, από την Κοίμηση στον δυτικό τοίχο του Βασιλικού Ναού (Άγιοι Ιωακείμ και Άννα), Μονή Στουντένιτσας, περ. 1313–1314.

Η χρονολογία χρειάζεται κάποια επιφύλαξη. Ο κατάλογος Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO δίνει το 1314 ως έτος ίδρυσης του ναού και τοποθετεί τις νωπογραφίες λίγο μετά την ανέγερσή του, ενώ η περιγραφή της ίδιας της μονής κάνει λόγο για ζωγραφική διακόσμηση γύρω στο 1314. Το διάστημα 1313–1314 είναι επομένως προτιμότερο να εκλαμβάνεται ως κατά προσέγγιση. Η ίδια μοναστηριακή πηγή σημειώνει ότι οι νωπογραφίες του Βασιλικού Ναού διατηρούν την αρχική τους όψη και δεν έχουν ποτέ επιζωγραφιστεί, στοιχείο σημαντικό για όποιον εξετάζει από κοντά την επιφάνεια αυτού του τμήματος.

Μια Κοίμηση ζωγραφισμένη ως κηδεία

Εδώ, στον μικρό ναό του βασιλιά, η Κοίμηση παίρνει τη μορφή της κηδείας της Θεοτόκου, που αναπτύσσεται σε μια εκτεταμένη πομπή. Το εικονογραφικό πρόγραμμα αντλεί από υμνογραφικά και πατερικά κείμενα που αφορούν πρωτίστως την ταφή, κείμενα που συσχετίζουν την εκφορά της Θεοτόκου, της «ζωντανής κιβωτού του Θεού», με τη μεταφορά της Κιβωτού της Διαθήκης. Οι απαρχές του βρίσκονται στον ναό της Θεοτόκου Περιβλέπτου στην Αχρίδα, όπου η κηδεία της Θεοτόκου αποτελούσε ήδη αυτοτελές θέμα μέσα στον κύκλο της Κοίμησης. Η περιγραφή της UNESCO για τη σταδιοδρομία των ζωγράφων καταγράφει επίσης το έργο τους στην Περίβλεπτο παράλληλα με τις παραγγελίες τους για τον Μιλούτιν, έτσι ώστε ο δανεισμός να κινείται μέσα στην ίδια τους την πρακτική.

Στη Στουντένιτσα η κηδεία ξετυλίγεται σε όλο το πλάτος του τοίχου. Ο Πέτρος, στα δεξιά, ηγείται της πομπής και θυμιατίζει. Ακολουθούν ιεράρχες που διαβάζουν την ακολουθία των νεκρών, ενώ απόστολοι σηκώνουν τη νεκρική κλίνη και βαδίζουν δίπλα της θλιμμένοι. Αριστερά ένα πλήθος αγγέλων φωτίζει τη σκηνή, και στην άκρη οι γυναίκες συντρόφισσες της Θεοτόκου θρηνούν σε πυκνή ομάδα. Στο άκρο δεξιό τμήμα μια ομάδα αποστόλων με επικεφαλής τον Παύλο, και γυναίκες από την άλλη πλευρά του τάφου, σκύβουν πάνω από το κενό μνήμα, ακόμη σε στάσεις πένθους, και το κοιτάζουν έκπληκτοι. Αυτό το τελευταίο επεισόδιο είναι το τμήμα που εξετάζεται εδώ.

Αυτό που λείπει από τις φωτογραφίες είναι το κέντρο. Εκεί στεκόταν ο Χριστός κρατώντας την ψυχή της Θεοτόκου, η οποία σε αυτή τη σύνθεση αποδίδεται φτερωτή. Η λεπτομέρεια αυτή, όπως και η ίδια η σκηνή του κενού τάφου, παραπέμπει στην Περίβλεπτο. Η φτερωτή ψυχή διαφέρει από τον γνωστότερο τύπο στον οποίο ο Χριστός κρατά την ψυχή ως σπαργανωμένο βρέφος, όπως σε μια εικόνα της Κοίμησης του 16ου αιώνα στη Βενετία, όπου ο Χριστός στέκεται πίσω από την κλίνη με τη μικρή σπαργανωμένη μορφή στην αγκαλιά του.

Η νωπογραφία της Κοίμησης στη Στουντένιτσα: οι απόστολοι στον κενό τάφο

Τέσσερις μορφές, όχι περισσότερες, καταλαμβάνουν το φωτογραφημένο τμήμα, και οι ζωγράφοι τις έχουν οργανώσει ως ακολουθία όλο και μεγαλύτερης εμπλοκής, από τον νεαρό απόστολο που στέκεται όρθιος αριστερά ως τον Παύλο που σκύβει πάνω από τον τάφο δεξιά. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα, δύο κεφάλια υψώνονται πάνω από τη γραμμή των ώμων, στραμμένα το καθένα προς τη σαρκοφάγο υπό διαφορετική γωνία.

Ο Παύλος πάνω από την ανοιχτή σαρκοφάγο

Ο Παύλος αναγνωρίζεται ως επικεφαλής της ομάδας, και ο τύπος του είναι αδιαμφισβήτητος: ψηλό, φαλακρό κρανίο, μια σειρά από σκούρες μπούκλες στο πίσω μέρος του κεφαλιού και πλούσια, μυτερή μαύρη γενειάδα. Φορά ανοιχτό γκρίζο ιμάτιο, που στις βαθύτερες πτυχές του αποκτά λιλά απόχρωση, πάνω από λευκό χιτώνα του οποίου το φαρδύ μανίκι φουσκώνει στα δεξιά της μορφής. Η στάση του σηκώνει ολόκληρη την αφήγηση. Σκυμμένος έντονα προς τα εμπρός, ακουμπά το μάγουλο στο αριστερό του χέρι, με τον αγκώνα στραμμένο προς τα έξω, ενώ το δεξί του χέρι προβάλλει κάτω από τον μανδύα και κατεβαίνει, ώσπου τα ακροδάχτυλα ακουμπούν στο διακοσμημένο χείλος του καλύμματος. Τα μάτια, με βαριά βλέφαρα, κοιτάζουν με την άκρη του βλέμματος, μισά προς τον τάφο και μισά πέρα από αυτόν. Θλίψη και εξέταση συνδυάζονται σε ένα σώμα: στηρίζει το κεφάλι του σαν πενθών και απλώνει το χέρι προς τον τάφο σαν μάρτυρας.

Χέρια, μανδύες και χειρονομίες πένθους

Πίσω από τον Παύλο, ο ηλικιωμένος απόστολος με το πορτοκαλί σκύβει εμπρός με την ίδια βιασύνη, όμως η χειρονομία του κλείνεται στον εαυτό της. Τα λευκά του μαλλιά έχουν απομείνει μόνο γύρω από τη φαλακρή κορυφή, η σγουρή λευκή γενειάδα του χάνεται σε μια πτυχή του μανδύα που έχει σηκώσει ως το πρόσωπο, και το χέρι που τον ανασηκώνει κρύβεται μέσα στο ύφασμα. Μόνο τα μάτια μένουν ελεύθερα, στραμμένα προς τα κάτω, προς τον τάφο. Η μεγάλη καμπύλη της πλάτης του, τυλιγμένη στην πορτοκαλί πτυχολογία, σχηματίζει το μεγαλύτερο ενιαίο σχήμα του τμήματος.

Ο μελαχρινός απόστολος της δεύτερης σειράς, τυλιγμένος σε λευκό ιμάτιο, φέρνει το δεξί του χέρι στο στόμα, λυγίζοντας τα δάχτυλα πάνω στα χείλη και στο μάγουλο. Το κεφάλι του είναι στραμμένο κατά τα τρία τέταρτα προς τα δεξιά, έτσι ώστε το βλέμμα του να ακολουθεί την κίνηση του Παύλου προς τον τάφο. Μπροστά του, πλησιέστερα στον θεατή, στέκεται η νεότερη μορφή, με κοντά σκούρα σγουρά μαλλιά και αραιά γένια, ντυμένη με σομόν ιμάτιο με βαθυκόκκινη εσωτερική πτυχή πάνω από ανοιχτόχρωμο χιτώνα. Κρατά το σώμα μετωπικό και στρέφει το κεφάλι προς τα δεξιά του, μακριά από τη σαρκοφάγο. Το δεξί του χέρι, με ανοιχτά δάχτυλα, ανεβαίνει στο στήθος κοντά στην άκρη του μανδύα. Το στόμα είναι χαλαρό και οι άκρες του ανασηκώνονται ελαφρά, μια έκφραση που δύσκολα κατονομάζεται με βεβαιότητα. Και τα δύο του πόδια, με δετά σανδάλια, πατούν σταθερά στο πράσινο έδαφος. Από τους τέσσερις, αυτός μοιάζει να μην έχει ακόμη συλλάβει όσα βλέπουν οι άλλοι, και το βλέμμα του οδηγεί το μάτι πίσω προς την πομπή, πέρα από τη φωτογραφία, στα αριστερά.

Οι χειρονομίες ανήκουν στο λεξιλόγιο του θρήνου (χέρι στο μάγουλο, χέρι στο στόμα, πρόσωπο χωμένο στον μανδύα), όμως η σύνθεση τους δίνει κατεύθυνση. Κάθε κίνηση, εκτός από εκείνη του νεότερου αποστόλου, γέρνει προς τον ανοιχτό τάφο.

Τοίχος, έδαφος και ζωγραφισμένη σαρκοφάγος

Πίσω από τους αποστόλους υψώνεται ένα επίπεδο αρχιτεκτονικό σκηνικό σε θερμή ώχρα, διάτρητο από ορθογώνια ανοίγματα με λευκά πλαίσια και σκοτεινό εσωτερικό, και διακοσμημένο ανάμεσά τους με μικρά κρινόμορφα μοτίβα. Μια οριζόντια ταινία διατρέχει τον τοίχο περίπου στο ύψος των ώμων των μορφών, σταθεροποιώντας μια ομάδα της οποίας τα σώματα κατά τα άλλα γέρνουν και καμπυλώνονται προς κάθε κατεύθυνση. Κάτω, το έδαφος είναι μια λωρίδα σκούρου πράσινου.

Η σαρκοφάγος καταλαμβάνει την κάτω δεξιά γωνία. Το σώμα και το κάλυμμά της καλύπτονται από πυκνές κοκκινοκαφέ φλεβώσεις και ελικοειδή σημάδια σε ανοιχτόχρωμο βάθος, ενώ σκούρες κάθετες εσοχές αρθρώνουν την πρόσοψη. Το κάλυμμα έχει μετακινηθεί λοξά προς τα πίσω, και το άνοιγμα που αποκαλύπτει αποδίδεται ως σκοτεινό τρίγωνο. Μέσα δεν εικονίζεται σάβανο ούτε άλλο αντικείμενο. Το κενό, πάνω στο οποίο στηρίζεται ολόκληρο το επεισόδιο, δίνεται στον θεατή ως ενιαίο σκοτεινό πεδίο, ακριβώς κάτω από το απλωμένο χέρι του Παύλου.

Ο Μιχαήλ Αστραπάς και ο Ευτύχιος στον Βασιλικό Ναό

Η UNESCO χαρακτηρίζει τον Βασιλικό Ναό ως τον τόπο όπου ο Μιχαήλ και ο Ευτύχιος βρήκαν την τελειότερη έκφραση της τεχνοτροπίας τους, και επισημαίνει την πυκνότητα της φόρμας, την ογκοπλαστική απόδοση των προσώπων και τα φωτίσματα με λαμπρό χρώμα, φως και σκιά, εκτελεσμένα a secco, με φινίρισμα που το παραβάλλει με τη ζωγραφική φορητών εικόνων. Το τμήμα το επιβεβαιώνει με συγκεκριμένους τρόπους. Κάθε μανδύας συγκροτείται από φαρδιές, σταθερές καμπύλες που τυλίγουν το σώμα, και οι πτυχές τονίζονται με λευκές πινελιές που διασπώνται και διχαλώνουν κατά μήκος των ακμών του υφάσματος, πιο ευδιάκριτα στο πορτοκαλί ένδυμα και στο γκρίζο ιμάτιο του Παύλου. Το φως μοιάζει να τρεμοπαίζει πάνω σε αυτές τις επιφάνειες σε αδιάκοπη κίνηση, και τα φουσκωμένα, πλούσια πτυχωμένα ενδύματα των μαθητών μπορούν να διαβαστούν ως φορείς μιας νότας αγαλλίασης για το απροσδόκητο θαύμα, ακόμη κι όταν πρόσωπα και χέρια εκφράζουν ακόμη πένθος.

Η χρωματική κλίμακα είναι ανοιχτή και περιορισμένη. Το σομόν, το κόκκινο, το πορτοκαλί, το λευκό και ένα ψυχρό γκριζολιλά αντιπαρατίθενται στην ώχρα του τοίχου και στο σκούρο πράσινο του εδάφους, ενώ η σαρκοφάγος επαναλαμβάνει στη διακόσμησή της το θερμό κόκκινο και εισάγει ένα βαθύ μαύρο άνοιγμα.

Τα κεφάλια από κοντά

Η κοντινή λήψη των τεσσάρων κεφαλιών δείχνει πώς είναι δομημένα τα πρόσωπα. Σκούροι λαδί τόνοι, συμβατοί με το υπόστρωμα που είναι γνωστό ως προπλασμός, παραμένουν ορατοί στις σκιές των παρειών, των λαιμών και των κογχών των ματιών. Από πάνω απλώνονται τόνοι ώχρας για τη σάρκα, και λεπτές λευκές γραμμές οξύνουν τη ράχη της μύτης, τα κάτω βλέφαρα, τα ζυγωματικά και τα φαλακρά κρανία του Παύλου και του γέροντα με το πορτοκαλί. Μαλλιά και γένια σχεδιάζονται με σγουρές σκούρες τούφες με ανοιχτότερα φωτίσματα, ενώ η λευκή γενειάδα του γέροντα σχηματίζεται από παχιές, σφιχτά ελικωμένες μπούκλες. Τα μάτια είναι μεγάλα, με βαριά βλέφαρα, κάτω από έντονα σχεδιασμένα φρύδια, και κάθε ζεύγος κατευθύνεται με φροντίδα: κάτω προς τον τάφο στον γέροντα, πλάγια στον Παύλο, απέναντι προς τα δεξιά στον απόστολο με το χέρι στο στόμα, μακριά προς τα αριστερά στον νεότερο.

Κεφάλια τεσσάρων αποστόλων από την Κοίμηση της Στουντένιτσας: ένας γέροντας κρύβει το πρόσωπο στον πορτοκαλί μανδύα του και ο Παύλος ακουμπά το μάγουλο στο χέρι του
Λεπτομέρεια με τα κεφάλια των αποστόλων, με λαδί σκιές, λευκά φωτίσματα και τέσσερις διακριτές εκφράσεις θλίψης και θαυμασμού. Βασιλικός Ναός, Στουντένιτσα, περ. 1314.

Μικρές απώλειες χρώματος είναι διάσπαρτες στον πορτοκαλί μανδύα και στον πήχη και το χέρι του νεαρού αποστόλου, και εμφανίζονται ως ανοιχτόχρωμες κηλίδες εκεί όπου το χρώμα έχει χαθεί. Ωστόσο η πλαστική απόδοση των προσώπων παραμένει ευανάγνωστη σε όλη της την έκταση.

Απόδοση και μεταγενέστερες παραλλαγές

Η διακόσμηση της Στουντένιτσας αποδίδεται στον Μιχαήλ Αστραπά και στον Ευτύχιο. Η μνημειακή, ρυθμικά οργανωμένη Κοίμηση του Βασιλικού Ναού επανεμφανίζεται με παραλλαγές στην πολυπρόσωπη και πυκνή Κοίμηση του Αγίου Γεωργίου στο Στάρο Ναγκόριτσινο, κύκλο που φέρει την υπογραφή των ίδιων ζωγράφων, και ξανά στον ναό της Γκρατσάνιτσας. Στη Στουντένιτσα η σύνθεση παραμένει σχετικά ευρύχωρη, ώστε μια ομάδα τεσσάρων αποστόλων να μπορεί να απομονωθεί από τον τοίχο και να διαβάζεται ακόμη ως ολοκληρωμένο επεισόδιο, με τη δική του αρχή στο στραμμένο κεφάλι του νεαρού αποστόλου και το τέλος του στην άκρη του ανοιχτού τάφου.