Ευρωπαϊκή Τέχνη

Carl Frederik Aagaard: Ελάφια δίπλα σε λίμνη (1888)

Ο πίνακας «Ελάφια δίπλα σε λίμνη» του Carl Frederik Aagaard: ελάφια όρθια και ξαπλωμένα σε ηλιόλουστο ξέφωτο ανάμεσα σε μεγάλα δέντρα, με ομιχλώδη λίμνη στο βάθος
Carl Frederik Aagaard, Ελάφια δίπλα σε λίμνη, 1888. Λάδι σε μουσαμά, 53 × 82 εκ. Ιδιωτική συλλογή.

Στα «Ελάφια δίπλα σε λίμνη», ελαιογραφία σε μουσαμά που φιλοτέχνησε το 1888 ο Δανός τοπιογράφος Carl Frederik Aagaard (1833–1895), τα ζώα του τίτλου πιάνουν μόνο μια στενή λωρίδα ηλιόλουστης χλόης κοντά στο νερό, ενώ σχεδόν ολόκληρο τον μουσαμά τον γεμίζουν τα δέντρα γύρω τους. Από το σκιασμένο έδαφος του δάσους υψώνονται ογκώδεις κορμοί, τα κλαδιά τους σμίγουν ψηλά, και μέσα από το άνοιγμα που αφήνουν μια λίμνη απλώνεται προς ένα χλωμό, θολό από την ομίχλη βάθος. Ο πίνακας έχει διαστάσεις 53 × 82 εκατοστά και ανήκει σε ιδιωτική συλλογή.

Γεννημένος στην Οντένσε, ο Aagaard έζησε και εργάστηκε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του στην Κοπεγχάγη, όπου και πέθανε. Το 1888 ήταν πια καταξιωμένος: μέλος της Δανικής Ακαδημίας από το 1874, θα έπαιρνε τον τίτλο του καθηγητή τέσσερα χρόνια αφότου ζωγράφισε τον πίνακα αυτό. Τα «Ελάφια δίπλα σε λίμνη» ανήκουν στην ώριμη περίοδο μιας σταδιοδρομίας που στηρίχτηκε κυρίως στην προσεκτική παρατήρηση των δανικών δασών και νερών. Η φιλοδοξία του έργου βρίσκεται λιγότερο στο θέμα του, ταπεινό καθώς είναι, και περισσότερο στον χειρισμό ενός και μόνου προβλήματος, του ηλιακού φωτός που εισχωρεί σε πυκνό δάσος.

Η σύνθεση του πίνακα

Δύο μεγάλοι κορμοί σηκώνουν όλη τη σύνθεση. Ο ένας, στην αριστερή άκρη, γέρνει προς το πλαίσιο με την κορυφή του κομμένη, ενώ από το πάνω μέρος του μουσαμά ένα μακρύ κλαδί καμπυλώνει προς το κέντρο. Λίγο δεξιότερα από τη μέση στέκει το μεγαλύτερο δέντρο, που διακλαδίζεται πάνω από το ξέφωτο, με τις ρίζες απλωμένες στην όχθη και τα κλαδιά γυρισμένα πίσω προς τα αριστερά, έτσι ώστε οι κλώνοι των δύο δέντρων να σχηματίζουν ένα ακανόνιστο τόξο. Κάτω από το τόξο αυτό ανοίγει η θέα. Άλλο πραγματικό άνοιγμα ο πίνακας δεν έχει.

Δεξιά το δάσος πυκνώνει. Λεπτοί κορμοί χάνονται προς τα πίσω σε αραιή σειρά, κι ένας από αυτούς δέχεται ολόκληρο το φως στον ανοιχτόχρωμο φλοιό του, ενώ στην άκρη δεξιά ένας βαρύτερος και σκουρότερος κορμός, εν μέρει έξω από το πλαίσιο, κλείνει τη σύνθεση. Οξιές μοιάζουν να είναι τα δέντρα, αν κρίνει κανείς από τον λείο, γκρίζο και ώχρινο φλοιό και από τις επίπεδες φυλλωσιές με τα πλατιά, ωοειδή φύλλα, μολονότι ο ίδιος ο πίνακας δεν προσφέρει βοτανική ακρίβεια πέρα από όσα δέχεται αμέσως το μάτι.

Σε όλο το κάτω μέρος απλώνεται μια ζώνη κοκκινοκαφετιού χώματος βυθισμένη στη σκιά, που τη διασχίζουν εδώ κι εκεί μικρά κομμάτια ήλιου. Δεξιά, νεαρή βλάστηση σκεπάζει το έδαφος. Από αυτό το σκοτεινό πρώτο επίπεδο ο θεατής κοιτάζει προς τα πάνω και μέσα στο ξέφωτο, κι έτσι ο πίνακας διαβάζεται κατά στάδια: πρώτα η σκιά, ύστερα η φωτεινή χλόη με τα ελάφια, κατόπιν το νερό και τελευταία η θολή αντίπερα όχθη, κάτω από έναν ουρανό σχεδόν λευκό.

Φως, ομίχλη και ο χειρισμός της φυλλωσιάς

Ο ήλιος βρίσκεται πίσω από τα δέντρα ή ψηλά πάνω τους, και ο πίνακας είναι στημένος κόντρα στο φως. Όπου το φως τον διαπερνά, ο θόλος των φύλλων γίνεται διάφανος, ένα ζωηρό κιτρινοπράσινο κοντά στο άνοιγμα, που σκουραίνει προς τη δεξιά πλευρά της εικόνας και προς τις πάνω γωνίες. Ο Aagaard χτίζει τη φυλλωσιά με πλήθος μικρών πινελιών, συστάδες φύλλων τοποθετημένες η μία δίπλα στην άλλη, και η πυκνότητά τους αλλάζει ανάλογα με το φως. Στα φωτεινότερα σημεία σχεδόν διαλύονται.

Με εντελώς άλλο τρόπο αποδίδεται η απέναντι πλευρά της λίμνης. Τα ψηλά δέντρα της αντίπερα όχθης περιορίζονται σε γκριζογάλανες κάθετες μορφές, μαλακωμένες από την ομίχλη, και οι αντανακλάσεις τους κατεβαίνουν στο ασημένιο νερό με μακριές, αχνές πινελιές. Ατμοσφαιρική προοπτική τέτοιου είδους είναι αρκετά συμβατική, εδώ όμως υπηρετεί σαφή ζωγραφικό σκοπό: το δροσερό, ατμώδες βάθος αναδεικνύει τις θερμές ώχρες των κοντινών κορμών και το κοκκινοκαφετί έδαφος, και η αντίθεση χαρίζει στο ρηχό ξέφωτο μια αίσθηση βάθους που αλλιώς δεν θα είχε.

Προσεκτικό πλάσιμο ορίζει τους κορμούς. Το κεντρικό δέντρο φωτίζεται κατά μήκος της μιας πλευράς του, με φλοιό διάστικτο από γκρίζα, πράσινα και ανοιχτές ώχρες, ενώ η άλλη πλευρά βυθίζεται στη σκιά. Στη βάση του οι ρίζες, εκεί όπου σπάνε την επιφάνεια της όχθης, ξεχωρίζουν με μικρές φωτεινές πινελιές. Το φως που πέφτει στο έδαφος του δάσους αποδίδεται με σκόρπιες κηλίδες πορτοκαλιού και χρυσού, εύρημα που δένει το πρώτο επίπεδο με τη φωτεινή ζώνη πιο πέρα και δεν αφήνει τη σκιασμένη λωρίδα να γίνει νεκρή επιφάνεια.

Τα ελάφια στο ηλιόλουστο ξέφωτο

Τα ελάφια μαζεύονται στη χλόη ανάμεσα στους δύο κύριους κορμούς, κοντά στην άκρη του νερού. Ένα στέκεται όρθιο, με το κεφάλι ψηλά. Πλάι του ένα μικρότερο σκύβει να βοσκήσει, και δεξιά, προς τη ρίζα του κεντρικού δέντρου, δύο ή τρία ακόμη ξεκουράζονται ξαπλωμένα στο χορτάρι, ένα τουλάχιστον με το κεφάλι σηκωμένο. Κέρατα δεν διακρίνονται σε κανένα, και οι μορφές είναι πολύ μικρές για να προσδιοριστεί το είδος με βεβαιότητα.

Η τοποθέτησή τους είναι ακριβής. Βρίσκονται ακριβώς εκεί όπου η σκιά υποχωρεί μπροστά στο φως και το δάσος συναντά τη λίμνη, στη μοναδική λωρίδα ανοιχτού εδάφους της συνθέσεως, και η μικρή τους κλίμακα κάνει τα δέντρα να φαίνονται ακόμη μεγαλύτερα. Ο τίτλος τούς δίνει την πρώτη θέση. Ο πίνακας, πάλι, τους αναθέτει ρόλο που πλησιάζει περισσότερο εκείνον των ζωικών μορφών-συμπληρωμάτων (staffage), οι οποίες ζωντανεύουν το τοπίο και του δίνουν μέτρο. Η ησυχία της ομάδας, με δύο ζώα όρθια, το ένα να βόσκει, και τα υπόλοιπα να αναπαύονται, ταιριάζει στη γαλήνη ολόκληρης της σκηνής.

Τόπο ο τίτλος δεν κατονομάζει. Τίποτε στον πίνακα δεν επιτρέπει να ταυτιστεί με βεβαιότητα η λίμνη ή το δάσος, και ενδέχεται το έργο να συνδυάζει μοτίβα παρμένα από την παρατήρηση με διευθετήσεις του εργαστηρίου.

Ο Carl Frederik Aagaard και η σχολή του P. C. Skovgaard

Ο Aagaard ήρθε στην Κοπεγχάγη δεκαεννέα χρονών και μαθήτευσε πρώτα στη χαρακτική δίπλα στον μεγαλύτερο αδελφό του, τον Johan, ειδικό στην ξυλογραφία. Έμαθε ξυλοχαρακτική και οξυγραφία, ενώ παράλληλα φοιτούσε στην Ακαδημία και σπούδαζε διακοσμητική ζωγραφική με τον G. C. Hilker. Αργότερα εγκατέλειψε την Ακαδημία για να γίνει μαθητής του τοπιογράφου P. C. Skovgaard, μιας από τις κύριες μορφές του δανικού Χρυσού Αιώνα. Η εθνικορομαντική αντίληψη του Skovgaard για τη φύση, η λεπτομερής του απόδοση και η προσοχή του στις μεταβαλλόμενες συνθήκες του φωτός άφησαν καθαρό αποτύπωμα στον νεότερο ζωγράφο, τα αγαπημένα μοτίβα του οποίου προέρχονταν από την κοιλάδα του ποταμού Mølleå, το Rådvad και την περιοχή γύρω από το σπίτι του στο Østerbro.

Η λεπτομερής φυλλωσιά και η προσεκτικά σκηνοθετημένη πτώση του φωτός στα «Ελάφια δίπλα σε λίμνη» εντάσσονται σταθερά σε αυτή την κληρονομιά. Τη δεκαετία του 1870 ο Aagaard ταξίδεψε δύο φορές στην Ιταλία, και τα σκίτσα που έκανε εκεί χρησίμευσαν ως βάση για μεταγενέστερους πίνακες του εργαστηρίου, μέθοδος εργασίας που περιγράφεται στο λήμμα του Fondation Custodia για μια πρώιμη ελαιογραφική μελέτη του με σύννεφα. Ο πίνακας του 1888 δείχνει ότι, μετά από εκείνα τα ταξίδια, το δάσος του Βορρά έμεινε στο κέντρο του έργου του.

Σε όλη του τη σταδιοδρομία δούλεψε επίσης ως διακοσμητής ζωγράφος, αρχικά υπό τον Hilker και τον Heinrich Hansen και αργότερα πιο αυτόνομα, διευθύνοντας διακοσμητικά προγράμματα στον Καθεδρικό Ναό του Ώρχους, στο Βασιλικό Θέατρο της Δανίας και στο Θέατρο Dagmar. Σε τέτοια συλλογικά εγχειρήματα ο Aagaard ζωγράφιζε συχνά τα τοπία, ενώ τις μορφές τις έφτιαχναν άλλοι καλλιτέχνες. Η συνήθεια να θεωρείται το τοπίο το κύριο ζητούμενο ενός πίνακα, με τις μορφές σε δευτερεύοντα ρόλο, διακρίνεται και στους πίνακες καβαλέτου του, και τα ελάφια του 1888 είναι ένα μικρό δείγμα της.

Ανάλογη ενασχόληση με ένα μοναδικό και δύσκολο φαινόμενο φωτός συναντά κανείς σε έναν μικρότερο πίνακα του 1880, που βρίσκεται σήμερα στο Vassar College και δείχνει επισκέπτες στη βόρεια ακτή της χερσονήσου Kullen, στη Σουηδία, μέσα στο δυνατό φως ενός μακριού καλοκαιρινού δειλινού. Εκεί το φως έρχεται από την ανοιχτή ακτή. Στα «Ελάφια δίπλα σε λίμνη» πρέπει να βρει τον δρόμο του ανάμεσα στα φύλλα, και το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς του πίνακα πηγαίνει στο να το παρακολουθήσει εκεί, από το φωτεινό κενό στον θόλο των φύλλων ως τις κηλίδες ήλιου πάνω στο κοκκινωπό χώμα, μπροστά στα πόδια του θεατή.