Εικόνα της Αγίας Παρασκευής με την αποκομμένη κεφαλή της, τέλη 15ου αιώνα
Ημίσωμη μορφή γυναίκας με σκούρο καστανό μαφόριο υψώνει με το ένα χέρι κόκκινο σταυρό και με το άλλο κρατά στο πλάι της ένα δεύτερο, μικρότερο κεφάλι: το δικό της, που αποκόπηκε στο μαρτύριό της. Η μορφή είναι η Αγία Παρασκευή, και το σανίδι που τη φέρει, μια φορητή εικόνα των τελών του 15ου αιώνα, ζωγραφισμένη σε ενιαίο κομμάτι ξύλου διαστάσεων 116 × 66 × 3 εκ. Για μία μόνο ημίσωμη μορφή η εικόνα είναι μεγάλη, και την τωρινή της όψη τη διαμορφώνουν όσα χάθηκαν όχι λιγότερο απ' όσα σώζονται. Το ασήμι που κάλυπτε κάποτε το βάθος, το φωτοστέφανο της Αγίας και την επιγραφή με το όνομά της έχει χαθεί ολοσχερώς, και η ζωγραφισμένη μορφή μένει απομονωμένη πάνω σε γυμνό, σημαδεμένο από τις φθορές ξύλο.
| Αγία Παρασκευή, φορητή εικόνα, τέλη 15ου αιώνα, 116 × 66 × 3 εκ. Το αργυρό βάθος, το φωτοστέφανο και η επιγραφή έχουν χαθεί, αφήνοντας γυμνό το ξύλο γύρω από τη μορφή. |
Ελλείψει επιγραφής, η ταύτιση στηρίζεται στην ίδια την εικόνα. Ο τύπος του προσώπου, και ακόμη περισσότερο ο συνδυασμός των συμβόλων, την εντάσσει με ασφάλεια στις απεικονίσεις της Αγίας Παρασκευής, ειδικότερα δε στη μικρή ομάδα όπου η μάρτυς εικονίζεται να κρατά την ίδια της την κεφαλή. Παραστάσεις αυτού του είδους ονομάζονται συνήθως «κεφαλοφόρες», και η συγκεκριμένη εικόνα της Αγίας Παρασκευής αποτελεί σχετικά πρώιμη μαρτυρία του τύπου σε φορητή εικόνα της μεταβυζαντινής ζωγραφικής.
Η μορφή, ο σταυρός και η αποκομμένη κεφαλή
Λεπτόσωμη η Αγία, με στενούς ώμους κάτω από το βαρύ πέσιμο του μαφορίου, στρέφεται ελαφρά μέσα σε μια στάση που κατά τα άλλα διαβάζεται ως μετωπική. Το πρόσωπο είναι μακρύ και στενό, με μεγάλα σκούρα μάτια κάτω από τοξωτά φρύδια, μακριά μύτη και μικρό στόμα. Η έκφραση, ήρεμη και συγκροτημένη, δεν προδίδει κανένα ίχνος της βίας που υπονοεί το αντικείμενο που κρατά. Ο λαιμός, μακρύς και προσεκτικά πλασμένος με σκιάσεις ώχρας, αναδύεται από ένα γαλαζοπράσινο μαντήλι, το οποίο, αφού τυλιχτεί γύρω του, πέφτει χαλαρά στον δεξιό της ώμο κι εκεί απλώνεται σε φαρδιές, απαλά φωτισμένες πτυχές. Στη ρίζα των μαλλιών το ίδιο γαλαζοπράσινο εμφανίζεται ως στενή παρυφή κάτω από το μαφόριο, που κλείνει το κεφάλι σε μια σκούρα, σχεδόν μαύρη καμπύλη, προτού κατέβει σε όλο το σώμα ως βαθιά καστανή μάζα.
Με το δεξί χέρι υψώνει κόκκινο σταυρό με τρεις οριζόντιες κεραίες άνισου μήκους. Η παλάμη σφίγγει σταθερά το στέλεχος, που συνεχίζεται κάτω από τη γροθιά. Στον καρπό, μια ανοιχτόχρωμη μανσέτα με λεπτές γραμμικές πινελιές, προφανώς το μανίκι εσωτερικού ενδύματος, διακόπτει τη σκούρα πτυχολογία. Ο σταυρός είναι η φωτεινότερη νότα της εικόνας, και το κόκκινό του επαναλαμβάνει τη στενή ταινία που είναι ζωγραφισμένη κατά μήκος του πλαισίου, έτσι ώστε το βλέμμα να κινείται από το ένα στο άλλο.
Κρατημένη στο αριστερό της χέρι, στο κάτω δεξιό τμήμα της σύνθεσης, η αποκομμένη κεφαλή είναι ζωγραφισμένη σε αισθητά μικρότερη κλίμακα από το ζωντανό της πρόσωπο. Γέρνει μέσα σε ένα κυκλικό περίγραμμα που σημειώνει το δικό της φωτοστέφανο, τώρα χωρίς το ασήμι του. Ένα ίχνος γαλαζοπράσινου στην άκρη της μοιάζει να επαναλαμβάνει το μαντήλι που φορά η Αγία, οπότε η δεύτερη κεφαλή θα ήταν σμικρυμένο αντίγραφο της πρώτης. Η επιφάνεια εδώ, ωστόσο, είναι πολύ φθαρμένη, και το χέρι που τη στηρίζει δύσκολα διακρίνεται ανάμεσα στις απώλειες και στο σκούρο ύφασμα γύρω της. Η διαφορά κλίμακας είναι το κύριο εύρημα της εικόνας. Δύο κεφαλές του ίδιου προσώπου εμφανίζονται η μία δίπλα στην άλλη, η μία ζωντανή και στραμμένη προς τον θεατή, η άλλη υποβιβασμένη σε σύμβολο, και τη μικρότερη ο ζωγράφος τη διακρίνει με το μέγεθος και την κεκλιμένη θέση της.
Η Αγία Παρασκευή ως κεφαλοφόρος μάρτυς
Τα σύμβολα καθαυτά ακολουθούν καθιερωμένα πρότυπα. Στον κατάλογο της Συλλογής Βελιμέζη, η Νανώ Χατζηδάκη παρατηρεί ότι τα χαρακτηριστικά του προσώπου και η ενδυμασία της Αγίας Παρασκευής, με σκούρο κοκκινοκαστανό μαφόριο πάνω από το κεφάλι, επανέρχονται σε μεγάλο αριθμό εικόνων από τον 14ο αιώνα και εξής, ανάμεσά τους παραδείγματα στη Βέροια, στο Μουσείο Μπενάκη, στο Λονδίνο και στην Πάτμο, όπου η Αγία κρατά σταυρό. Σε αυτόν τον μακρόβιο τύπο προσωπογραφίας ανήκουν και το καστανό μαφόριο και ο σταυρός στο χέρι της παρούσας εικόνας. Εκείνο που τη διακρίνει είναι η προσθήκη της κεφαλής.
Η Χατζηδάκη εντάσσει τέτοιες απεικονίσεις σε μια ομάδα κεφαλοφόρων αγίων, μαζί με την Αγία Αικατερίνη και τον Άγιο Γεώργιο, και ανάγει το πρότυπό τους στην παλαιολόγεια μορφή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, που εικονίζεται μετωπικά με την ίδια του την αποκομμένη κεφαλή και του οποίου το πρωιμότερο γνωστό παράδειγμα βρίσκεται στο Άριλιε και χρονολογείται στο 1296. Μέσα στην ομάδα αυτή, τη μετωπική ή σχεδόν μετωπική στάση τη συνδέει η Παρασκευή με τον Πρόδρομο, ενώ η Αικατερίνη και ο Γεώργιος στρέφονται συνήθως κατά τα τρία τέταρτα. Η σημείωση για την «Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης» που παρατίθεται στο ίδιο λήμμα καταγράφει την Αγία Παρασκευή στις 26 Ιουλίου ως θανατωμένη με ξίφος, και εδώ βρίσκεται η αφηγηματική βάση του μοτίβου.
Πόσο ποικίλη μπορούσε να είναι η διάταξη, το δείχνουν τα παραδείγματα που συγκεντρώνει η Χατζηδάκη. Σε τοιχογραφία του ναού του Αγίου Νικολάου στην Καστοριά η Αγία είναι μετωπική και κρατά την κεφαλή σε πινάκιο στο υψωμένο δεξί της χέρι. Σε πινάκιο την κρατά επίσης στον ναό της Ευαγγελίστριας στις Νύμφες της Κέρκυρας, που ζωγραφίστηκε το 1690. Στις φορητές εικόνες η κεφαλή εμφανίζεται συνήθως στο αριστερό χέρι: σε μια μικρή εικόνα των αρχών του 17ου αιώνα στη Συλλογή Τσακύρογλου, στην ίδια την εικόνα της Συλλογής Βελιμέζη, του δεύτερου τετάρτου του 16ου αιώνα, όπου την κρατά μαζί με ειλητάριο, ενώ με το δεξί υψώνει σταυρό με τον Εσταυρωμένο, και σε μια μεταγενέστερη εικόνα στη Θεσσαλονίκη με σκηνές από τον βίο της. Την ίδια κατανομή των χεριών ακολουθεί και η παρούσα εικόνα, απλός σταυρός δεξιά και η κεφαλή αριστερά, χωρίς πινάκιο ή ειλητάριο και χωρίς τη μορφή του Χριστού πάνω στον σταυρό. Αξιοσημείωτη η λιτότητά της. Τίποτε άλλο δεν ανταγωνίζεται τα δύο σύμβολα, ενώ απουσιάζει η αφήγηση των βασανιστηρίων και της εκτέλεσης που περιβάλλει την Αγία σε πολλές μεταγενέστερες εικόνες.
Ενδιαφέρον προσθέτει και η χρονολόγηση. Κανένα από τα παραδείγματα κεφαλοφόρου τύπου σε φορητές εικόνες που απαριθμεί το λήμμα της Συλλογής Βελιμέζη δεν είναι παλαιότερο από τον 16ο αιώνα, κι έτσι μια εικόνα του τύπου αυτού από τα τέλη του 15ου αιώνα τοποθετείται κοντά στην αρχή της σειράς που γνωρίζουμε από εκείνη την επισκόπηση, όποια κι αν είναι η ακριβής σχέση της με τις τοιχογραφίες που ενδέχεται να προηγήθηκαν.
Αργυρό βάθος, χαραγμένα περιγράμματα και η κατάσταση της εικόνας
Η επιφάνεια ετοιμάστηκε ενιαία, με χαμηλό πλαίσιο λαξευμένο στο ίδιο ξύλο, του οποίου την εσωτερική ακμή σημαδεύει λεπτή κόκκινη ταινία. Τα περιγράμματα του σώματος και της κεφαλής της Αγίας χαράχτηκαν στην προετοιμασία πριν από τη ζωγραφική, και η λεπτή εγχάρακτη γραμμή παραμένει ορατή εκεί όπου έχει χαθεί το χρώμα γύρω από το κεφάλι. Με την προκαταρκτική αυτή χάραξη οριζόταν το περίγραμμα της μορφής απέναντι στην επιφάνεια που επρόκειτο να δεχθεί το μέταλλο.
Η απώλεια του ασημιού άλλαξε την ισορροπία ολόκληρης της σύνθεσης. Σήμερα το βάθος είναι μια επιφάνεια καστανού ξύλου με διάσπαρτα ανοιχτόχρωμα υπολείμματα της προετοιμασίας, κοντινή σε τόνο με το μαφόριο, ώστε η μορφή να τείνει να συγχωνεύεται με τον περίγυρό της. Με ακέραιο το αργυρό βάθος και το αργυρό φωτοστέφανο, η σκούρα καστανή σιλουέτα και το ανοιχτόχρωμο πρόσωπο θα ξεχώριζαν έντονα πάνω σε μια ψυχρή, αντανακλαστική επιφάνεια, και το φωτοστέφανο της αποκομμένης κεφαλής θα αποκρινόταν στο μεγαλύτερο που περιβάλλει την Αγία. Μαζί με την επιγραφή χάθηκε από το εικονιστικό επίπεδο και το όνομα που κάποτε συνόδευε τη μορφή.
Η εικόνα βρίσκεται σε μέτρια κατάσταση. Οι αποφλοιώσεις είναι εκτεταμένες, σοβαρότερες στο πρόσωπο, όπου οι απώλειες διατρέχουν τη μύτη, το στόμα και το πηγούνι, ενώ το ξύλο έχει προσβληθεί από σαράκι. Σπασμένη είναι η επάνω αριστερή γωνία του πλαισίου, και κάθετες ρωγμές ακολουθούν τα νερά του ξύλου κατά μήκος της αριστερής πλευράς. Τα μάτια, τα φρύδια και μεγάλο μέρος του πλασίματος του λαιμού σώζονται αρκετά καλά ώστε να φανερώνουν την ποιότητα της αρχικής εκτέλεσης, με τις ομαλές μεταβάσεις της σάρκας σε ώχρα και τα προσεκτικά σχεδιασμένα χαρακτηριστικά. Ο ζωγράφος παραμένει άγνωστος, και καμία σωζόμενη επιγραφή δεν καταγράφει δωρητή ή χρονολογία. Η απόδοση στα τέλη του 15ου αιώνα στηρίζεται στην εκτίμηση του καταλόγου για την εικόνα.