Νωπογραφία του Προφήτη Ηλία στη Μονή Υπαπαντής, Μετέωρα
Ο Ηλίας δεν κοιτάζει το ειλητάριο που κρατά. Στη νωπογραφία του Προφήτη Ηλία, στο καθολικό της Μονής της Υπαπαντής στα Μετέωρα, το κεφάλι γέρνει προς τα πίσω και τα μάτια υψώνονται προς το επάνω όριο του πεδίου. Το ξετυλιγμένο φύλλο στο αριστερό του χέρι, πάλι, φέρει με μαύρα μεγαλογράμματα τα λόγια που είπε στον Ελισαιέ την ημέρα της ανάληψής του στον ουρανό (Δ΄ Βασιλειών 2:2, 4, 11). Η μορφή ανήκει στον ζωγραφικό διάκοσμο που ολοκληρώθηκε το 1366/67, χρονολογία την οποία δίνει η αφιερωματική επιγραφή του ναού. Είναι ένας από τους προφήτες που καταλαμβάνουν τις στενές επιφάνειες των τοίχων σε τούτο το μικρό ίδρυμα, χτισμένο μέσα στους βράχους των Μετεώρων.
![]() |
| Ο Προφήτης Ηλίας, τοιχογραφία του 1366/67 στο καθολικό της Μονής Υπαπαντής στα Μετέωρα. Το ειλητάριό του παραθέτει τα λόγια του προς τον Ελισαιέ από το Δ΄ Βασιλειών 2. |
Τον ναό τον ίδρυσε ο ιερομόναχος Νείλος, πρώτος της Σκήτης των Σταγών, και την αγιογράφησή του την πλήρωσε μαζί με τον μοναχό Κυπριανό. Ήταν τότε αφιερωμένος στην Ανάληψη του Χριστού. Υπαπαντή, δηλαδή η Παράσταση του Χριστού στον Ναό, είναι η αφιέρωση με την οποία είναι γνωστή η μονή σήμερα (στη λατινική γραφή απαντά ως Hypapante ή Ypapanti). Η παλαιότερη αφιέρωση έχει σημασία για την ανάγνωση του ειληταρίου του Ηλία, κι αξίζει να την κρατήσουμε στον νου από την αρχή.
Η Μονή της Υπαπαντής και ο διάκοσμός της του 1366/67
Μέσα σε σπήλαιο ψηλού, απόκρημνου βράχου, βόρεια του Μεγάλου Μετεώρου και σε κάποια απόσταση από αυτό, βρίσκεται η μονή, σε υψόμετρο 466 μέτρων. Ακατοίκητη σήμερα, υπάγεται στη Μονή του Μεγάλου Μετεώρου. Αν εξαιρέσει κανείς τον μικρό ναό της Παναγίας Δούπιανης, στους πρόποδες του βράχου του Αγίου Νικολάου Αναπαυσά στο Καστράκι, είναι το αρχαιότερο μνημείο των Μετεώρων. Το καθολικό είναι μικρός μονόχωρος ναός του σταυρεπίστεγου τύπου. Τρούλο δεν έχει, και οι περιορισμένες του διαστάσεις άφησαν στον ζωγράφο λίγες συνεχείς επιφάνειες τοίχου για να εργαστεί.
Η κτητορική επιγραφή, γραμμένη με μαύρα κεφαλαία γράμματα σε λευκό βάθος, βρίσκεται πάνω από τη θύρα που οδηγεί από τον νάρθηκα στον κυρίως ναό. Καταγράφει ότι ο ναός της Ανάληψης του Κυρίου ανεγέρθηκε εκ θεμελίων και ιστορήθηκε με τη συνδρομή και τη δαπάνη του Νείλου, ο οποίος αναφέρεται εκεί ως πρώτος της Σκήτης των Σταγών και ηγούμενος της Μονής της Δούπιανης. Ως βασιλεύοντα ηγεμόνα κατονομάζει τον Συμεών Ούρεση Παλαιολόγο, με τον τίτλο του βασιλέα και αυτοκράτορα Ρωμαίων, Σερβίας και Ρωμανίας, και σημειώνει ότι επίσκοπος ήταν τότε ο Βησσαρίων. Το έτος που δίνει είναι το 6875 κατά τη βυζαντινή χρονολόγηση, δηλαδή το 1366/67. Ανέγερση και αγιογράφηση καλύπτονται από μία και μόνη διατύπωση, πράγμα που γεννά μια μικρή δυσκολία. Υπολογισμοί με βάση τον αστρονομικό προσανατολισμό του ναού δίνουν το 1357 ως έτος της κατασκευής του και της αφιέρωσής του στην Ανάληψη, χρονολογία που η επιγραφή δεν αναφέρει. Για τις ίδιες τις τοιχογραφίες, το 1366/67 είναι βέβαιο. Το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού συγκαταλέγει τον διάκοσμο αυτό στα σημαντικότερα ζωγραφικά σύνολα του δεύτερου μισού του 14ου αιώνα.
Συμπυκνωμένο, το εικονογραφικό πρόγραμμα προσαρμόζεται στο κτίριο. Σκηνές από τον βίο του Χριστού καταλαμβάνουν τις κεραίες του σταυρού και το ιερό βήμα. Ο κύκλος της Θεοτόκου περιορίζεται στον Ευαγγελισμό, μοιρασμένο εκατέρωθεν της Πλατυτέρας, και σε μια μεγάλη Κοίμηση στον δυτικό τοίχο. Η Ανάληψη εικονίζεται στο ιερό, πάνω από την Πλατυτέρα. Στον νότιο τοίχο ένας μνημειακός όρθιος Χριστός φέρει το προσωνύμιο Αναληψιμιώτης, παρμένο από την ίδια εορτή. Δυτικότερα, σε κόγχη, η ένθρονη Θεοτόκος Ελεούσα δέχεται τον γονατιστό κτήτορα Νείλο. Τρούλος δεν υπάρχει, άρα ούτε Παντοκράτωρ, ενώ λείπουν και οι τέσσερις Ευαγγελιστές, σταθερό κατά τα άλλα στοιχείο τέτοιων προγραμμάτων. Η υπόλοιπη επιφάνεια των τοίχων δίνεται σε αγίους και προφήτες, άλλους σε προτομή κι άλλους ολόσωμους, και σε αυτή την ομάδα ανήκει ο Ηλίας.
Ο νάρθηκας ανήκει σε χωριστή φάση. Ολοκληρώθηκε το 1784 και τον ιστόρησαν ο Δημήτριος Ζούκης από τους Καλαρρύτες και ο μαθητής του Γεώργιος, κυρίως με μαρτύρια και μορφές οσίων.
Η σύνθεση της νωπογραφίας του Προφήτη Ηλία
Κόκκινη ταινία με εσωτερική λευκή γραμμή πλαισιώνει το πεδίο στο επάνω μέρος και στη δεξιά πλευρά. Αριστερά το πλαίσιο κάμπτεται σε ρηχή καμπύλη, με αποτέλεσμα το μπλε βάθος να στενεύει προς το μέσο του ύψους του. Το διάχωρο μοιάζει να ακολουθεί μια αρχιτεκτονική ακμή, της οποίας το σχήμα δεν διακρίνεται μέσα στη ζωγραφική. Το βάθος χωρίζεται σε μια βαθυγάλαζη ανώτερη ζώνη και σε μια πράσινη ταινία χαμηλότερα, που φαίνεται πίσω από τον δεξιό ώμο του προφήτη.
Το κεφάλι του Ηλία στρέφεται κατά τα τρία τέταρτα προς τα δεξιά του, δηλαδή προς τα αριστερά του θεατή. Γέρνει τόσο πολύ προς τα πίσω, ώστε φανερώνονται η κάτω πλευρά της γενειάδας, η γραμμή της σιαγόνας και ένας μακρύς, νευρώδης λαιμός. Οι ίριδες ακουμπούν στα επάνω βλέφαρα κι αφήνουν κάτω από κάθε μάτι έναν λευκό μηνίσκο. Βαθιές ρυτίδες διασχίζουν το μέτωπο και μαζεύονται ανάμεσα στα φρύδια.
Ολόλευκα, τα μαλλιά υψώνονται πάνω από την κορυφή σε δύο κατσαρές τούφες και πέφτουν ύστερα πίσω από τον αριστερό ώμο σε έναν μακρύ, στριφτό βόστρυχο, που φτάνει σχεδόν ως το επάνω τύλιγμα του ειληταρίου. Η γενειάδα, πλούσια και απλωτή, χτίζεται με λευκούς βοστρύχους που επικαλύπτονται πάνω σε γκριζωπό υπόστρωμα. Το φωτοστέφανο είναι ένας μεγάλος δίσκος κορεσμένης κίτρινης ώχρας, με κοκκινοκάστανο και λευκό περίγραμμα. Τόσο μεγάλο καθώς είναι, αφήνει ορατό γύρω από το κεφάλι έναν φαρδύ δακτύλιο χρώματος ακόμη και σε αυτή την απότομη κλίση.
Ο χιτώνας έχει ανοιχτό σομόν-ωχρό τόνο και ανοιχτή λαιμόκοψη. Σκούρο καφέ ιμάτιο καλύπτει τον αριστερό ώμο και πέφτει πίσω από το σώμα, ενώ μια σκουρότερη ταινία κατεβαίνει πάνω από τον δεξιό ώμο. Ο δεξιός βραχίονας είναι λυγισμένος, και το φαρδύ του μανίκι γεμίζει το κάτω αριστερό τμήμα του πεδίου. Το δεξί χέρι υψώνεται μπροστά στο στήθος, με τα δάχτυλα λυγισμένα και ελαφρά ανοιχτά. Στο άκρο δεξιά, το αριστερό χέρι σφίγγει το επάνω τύλιγμα του ειληταρίου. Από εκεί το λευκό φύλλο κατεβαίνει διαγώνια, διασχίζοντας το σώμα, προς τα κάτω αριστερά. Το κείμενο απλώνεται σε όλο το πλάτος του ειληταρίου, κι έτσι οι στίχοι του γέρνουν μαζί του.
Η διάταξη αυτή αποκλίνει από τη συνήθη εικόνα του Ηλία ανάμεσα στους προφήτες. Όπως τη συνοψίζει η Μητρόπολη Κηφισιάς, η εικόνα εκείνη τον δείχνει όρθιο, με μακρύ χιτώνα και τη μηλωτή, τον μανδύα από προβιά, να ευλογεί με το δεξί και να κρατά ειλητάριο με το αριστερό. Στην Υπαπαντή το ειλητάριο μένει στο αριστερό χέρι, το δεξί όμως δεν ευλογεί, και το βλέμμα στρέφεται ολότελα μακριά από τον θεατή. Αν το καφέ ιμάτιο εννοείται ως μηλωτή, δεν μπορεί να ειπωθεί, αφού η ζωγραφική δεν δείχνει κανένα ίχνος τριχώματος ή δέρματος. Η μηλωτή πάντως εμφανίζεται στο κεφάλαιο της Γραφής από το οποίο προέρχονται τα λόγια του ειληταρίου, εκεί όπου ο Ηλίας την τυλίγει και χτυπά μ' αυτήν τον Ιορδάνη (Δ΄ Βασιλειών 2:8).
Τα λόγια του Ηλία προς τον Ελισαιέ στο ειλητάριο
Κείμενο και μορφές των γραμμάτων
Το ειλητάριο είναι χαραγμένο με οδηγητικές γραμμές, ανάμεσα στις οποίες τοποθετείται κάθε στίχος του κειμένου. Τα γράμματα είναι όρθια μαύρα μεγαλογράμματα, με τόνους και πνεύματα από πάνω. Το πρώτο γράμμα είναι ζωγραφισμένο με κόκκινο. Το έψιλον και το σίγμα παίρνουν τις στρογγυλές, μηνοειδείς μορφές τους, και το τελικό ου του κάθου γράφεται ως σύμπλεγμα. Στον δεύτερο στίχο το άρθρο τῷ φαίνεται συμπτυγμένο, με ένα μικρό ωμέγα χωμένο κάτω από το ταυ. Οι αλλαγές στίχου αγνοούν τα όρια των λέξεων, έτσι ώστε το όνομα του Ελισαιέ μοιράζεται σε δύο στίχους. Το ορατό κείμενο έχει ως εξής:
ΕΙΠΕΝ / ΗΛΙΑϹ Τ(Ω) / ΕΛΙϹΑΙ/Ε ΚΑΘȣ / ΔΗ ΕΝ/ΤΑΥ[ΘΑ] / ΟΤ[Ι] …
Σε κανονικοποιημένη μορφή, δίνει Εἶπεν Ἠλίας τῷ Ἐλισαιέ· Κάθου δὴ ἐνταῦ[θα], ὅτ[ι …]. Πηγή είναι το δεύτερο κεφάλαιο του Δ΄ Βασιλειών (Β΄ Βασιλέων στις αγγλικές Βίβλους). Στο κείμενο των Εβδομήκοντα το αίτημα του Ηλία διατυπώνεται δύο φορές σχεδόν με τα ίδια λόγια: στον στίχο 2, όταν ο Κύριος τον στέλνει στη Βαιθήλ, και στον στίχο 4, όταν τον στέλνει στην Ιεριχώ. Μια τρίτη εκδοχή, με ὧδε αντί για ἐνταῦθα, προηγείται της διάβασης του Ιορδάνη στον στίχο 6. Ποια από τις δύο πρώτες είχε κατά νου ο ζωγράφος; Δεν είναι δυνατόν να κριθεί, αφού το ειλητάριο διακόπτεται μετά το ὅτ[ι], πριν από το τοπωνύμιο.
Η διατύπωση στον τοίχο διαφέρει, επίσης, από το βιβλικό κείμενο. Οι Εβδομήκοντα έχουν τον άκλιτο τύπο Ηλιου και την πρόθεση πρὸς, ενώ το ειλητάριο χρησιμοποιεί το οικείο Ἠλίας και απλή δοτική. Πρόκειται για προσαρμοσμένο παράθεμα, διαμορφωμένο για ζωγραφισμένο ειλητάριο.
Η επιγραφή ταύτισης, με λευκά γράμματα πάνω στο μπλε βάθος, βρίσκεται επάνω αριστερά. Το άρθρο Ὁ τοποθετείται πάνω από ένα σύμπλεγμα όπου το Φ εντάσσεται στις κεραίες του Π και του Ρ, και ακολουθεί σημείο συντομογραφίας. Από κάτω, τα γράμματα ΗΛΙ, με την καταληκτική συλλαβή συρρικνωμένη σε ένα μικρό σημείο από πάνω τους. Η ανάγνωση είναι Ὁ προφ(ήτης) Ἠλίας, «ο Προφήτης Ηλίας».
Ελεύθερη μετάφραση
«Είπε ο Ηλίας στον Ελισαιέ: Μείνε εδώ, γιατί [λείπει] …»
Το ρήμα κάθου σημαίνει κατά λέξη «κάθισε». Στους Εβδομήκοντα η φράση συνεχίζει με «ο Κύριος με απέστειλε ως τη Βαιθήλ» (στίχος 2) ή «ο Κύριος με απέστειλε στην Ιεριχώ» (στίχος 4). Τα σωζόμενα γράμματα δεν επιτρέπουν επιλογή ανάμεσά τους.
Η ανάληψη του Ηλία και ο ναός της Ανάληψης
Το κεφάλαιο ανοίγει με τον Κύριο έτοιμο να αναλάβει τον Ηλία, σαν προς τον ουρανό, μέσα σε ανεμοστρόβιλο (Δ΄ Βασιλειών 2:1). Στο αποκορύφωμά του το ρήμα είναι ἀναλαμβάνω: ο Ηλίας ρωτά τι μπορεί να κάνει για τον Ελισαιέ «πριν αναληφθώ από σένα», και ύστερα αναλαμβάνεται (Δ΄ Βασιλειών 2:9–11). Από την ίδια ρίζα προέρχεται το ουσιαστικό Ἀνάληψις, γραμμένο ΑΝΑΛΕΙΨΕΩΣ στην κτητορική επιγραφή.
Κατά την επιγραφή εκείνη, ο ναός όπου βρίσκεται η τοιχογραφία ήταν ναός της Ανάληψης. Ο νότιος τοίχος του φέρει έναν μνημειακό Χριστό με προσωνύμιο παρμένο από την εορτή, και το ιερό του εικονίζει την Ανάληψη πάνω από την Πλατυτέρα. Ένα κείμενο ειληταρίου, ειπωμένο στον δρόμο προς την ανάληψη του Ηλία, ταιριάζει επομένως στενά σε τούτο το κτίριο. Προς την ίδια κατεύθυνση δείχνουν και το υψωμένο κεφάλι και τα σηκωμένα μάτια, στραμμένα προς τα πάνω και μακριά από τον θεατή. Καμία επιγραφή ή έγγραφο δεν λέει ότι το κείμενο επιλέχθηκε με γνώμονα την αφιέρωση. Ο σύνδεσμος παραμένει συμπέρασμα, το οποίο όμως στηρίζεται στη συμφωνία κειμένου, στάσης και αφιέρωσης.
Πλάσιμο, χρώμα και ο ζωγράφος του 1366/67
Πάνω σε σκουρότερες λαδοκαφετιές σκιές, η σάρκα αποδίδεται με θερμή ώχρα. Κοκκινοκάστανες γραμμές χαράζουν το περίγραμμα των βλεφάρων, της μύτης και της απομακρυσμένης παρειάς. Τα φώτα είναι λιγοστά και γραμμικά. Κοντές λευκές πινελιές, κάποτε σε ομάδες των δύο ή των τριών, κάθονται στο μέτωπο, στα επάνω βλέφαρα και στη ράχη της μύτης. Μακρύτερες ανοιχτόχρωμες γραμμές ακολουθούν τους τένοντες του λαιμού και τονίζουν τις αρθρώσεις των δαχτύλων του δεξιού χεριού.
Σε ολόκληρο τον διάκοσμο του κυρίως ναού επανέρχονται οι ίδιες συνήθειες: σκουρότερο υπόστρωμα, φωτεινά χρώματα, λευκά φώτα περιορισμένης έκτασης στα πρόσωπα (άλλοτε σε μία παχιά πινελιά και άλλοτε σε δύο ή τρεις λεπτότερες) και σχηματικές πτυχώσεις. Η συνέπεια αυτή συνηγορεί κατά της ύπαρξης δύο διαφορετικών ζωγράφων, αν και ίσως συμμετείχε κάποιος βοηθός. Τα ενδύματα επιβεβαιώνουν την παρατήρηση για τις σχηματικές πτυχώσεις. Ο χιτώνας διαμορφώνεται με λίγα πλατιά τονικά επίπεδα και μερικές καμπύλες πινελιές στο μανίκι, χωρίς συνεχές σύστημα πτυχώσεων.
Ο διάκοσμος στο σύνολό του συνδυάζει στοιχεία της λεγόμενης Μακεδονικής Σχολής με σαφή απλοποίηση των συνθέσεων και των προσώπων. Πολλές μορφές, κυρίως δευτερεύουσες, σχεδιάζονται με απλές καμπύλες στα ζυγωματικά, στα μάτια, στις μύτες και στα γένια. Τα πρόσωπα του Χριστού, της Θεοτόκου και λίγων αγίων δέχονται πληρέστερο πλάσιμο, κατώτερο ωστόσο από το επίπεδο των μεγάλων μνημείων του αιώνα. Στα πιο πλασμένα πρόσωπα ανήκει ο Ηλίας. Το κεφάλι χτίζεται σε τονικές βαθμίδες, και το αυλακωμένο μέτωπο, όπως και ο οστεώδης λαιμός, έχουν πραγματικό βάρος. Στη γενειάδα και στα μαλλιά, όμως, επιστρέφει το γραμμικό σχήμα, με τους βοστρύχους στρωμένους σε ρυθμικές λευκές πινελιές που περιγράφουν περισσότερο μοτίβο παρά όγκο.
Ο Ανδρέας Ξυγγόπουλος παρατήρησε ότι πολλά στοιχεία των τοιχογραφιών της Υπαπαντής, πρώτα απ' όλα τα εικονογραφικά, προέρχονται από τη μακεδονική τέχνη, ο ζωγράφος όμως τα απλοποίησε και τα συνδύασε με γνωρίσματα που συνεχίζουν μια παλαιότερη παράδοση. Ο Δημήτριος Πάλλας διέκρινε στον ίδιο ζωγράφο φωτεινούς τόνους μαζί με βαθύτερο προπλασμό. Είδε πραγματική προσπάθεια να αποκτήσουν οι μορφές πλαστικότητα, και δίπλα της σύγχυση στις πτυχώσεις των ενδυμάτων. Και οι δύο παρατηρήσεις ταιριάζουν καλά στον Ηλία.
Σε ευρύτερο πλαίσιο έχει εντάξει τον ζωγράφο ο Κωνσταντίνος Βαφειάδης. Σημειώνει ότι τα σωζόμενα θραύσματα αγίων σε μετάλλια από τον ναό του Αγίου Αθανασίου στο Μεγάλο Μετέωρο είναι τεχνοτροπικά τόσο συγγενικά, ώστε ο ζωγράφος της Υπαπαντής πιθανότατα εργάστηκε κι εκεί, λίγο πριν από το 1366. Στο ίδιο χέρι αποδίδει τέσσερις εικόνες από το πρώτο τέμπλο του Μεγάλου Μετεώρου: τον Χριστό Ευεργέτη, τη Θεοτόκο Οδηγήτρια, τον Άγιο Νικόλαο και τον Αρχάγγελο Μιχαήλ. Συσχετίζει ακόμη το ιδίωμα αυτό με τις τοιχογραφίες της Παναγίας Ολυμπιώτισσας στην Ελασσόνα (1332–1355) και του καθολικού του Λέσνοβο (1341–1346/7, 1349), και το συνδέει με τη σερβική χορηγία στα νότια Βαλκάνια στα μέσα του 14ου αιώνα. Η επιγραφή της Υπαπαντής, που χρονολογεί το έργο με βάση τη βασιλεία του Συμεών Ούρεση Παλαιολόγου, συμφωνεί με το πλαίσιο αυτό. Για το όνομα του ζωγράφου δεν γνωρίζουμε τίποτε.
Η στροφή προς απλούστερες, πιο αρχαΐζουσες μορφές συντελέστηκε σε μια εποχή κατά την οποία ο μακεδονικός τρόπος δεν είχε ακόμη παρακμάσει, και η αιτία της μένει ανεξήγητη. Ταραγμένη δεκαετία για την Εκκλησία υπήρξε η δεκαετία του 1360, σημαδεμένη από τις αυτοκρατορικές προσπάθειες για ένωση με τη Ρώμη και από τη συνεχιζόμενη διαμάχη ανάμεσα σε Ησυχαστές και Βαρλααμίτες. Αν το κλίμα εκείνο ώθησε τους ζωγράφους να καταφύγουν σε παραδοσιακά πρότυπα, δεν μπορεί να αποδειχθεί μόνο από τις τοιχογραφίες.
Η φυσική κατάσταση του Ηλία οφείλει πολλά στη συντήρηση του 2003. Σε εκείνη την επέμβαση η 7η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, σε συνεργασία με το Μεγάλο Μετέωρο και τους συντηρητές Μαργαρίτη Μητσατσίκα και Σταυρούλα Νάκου, καθάρισε έναν διάκοσμο που δεν είχε δεχτεί ποτέ ως τότε παρόμοια φροντίδα. Ο καθαρισμός έφερε στο φως λεπτομέρειες που οι παλαιότεροι ερευνητές δεν μπορούσαν να δουν. Στο διάχωρο του προφήτη, ένα λεπτό δίκτυο ρωγμών διατρέχει το φωτοστέφανο και το σκούρο βάθος. Μικρές απώλειες στίζουν το μέτωπο, την παρειά, τον λαιμό και το δεξί χέρι, ενώ υπόλευκες κηλίδες σκορπίζονται πάνω στο καφέ ιμάτιο. Το ειλητάριο αντίθετα, μαζί με τα γράμματά του, διατηρείται τόσο καθαρό, ώστε διαβάζεται στίχο προς στίχο.
