Σλαβική Τέχνη

Εικόνα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και του Ιησού του Ναυή: Ροστόφ-Σούζνταλ, τέλη 12ου αιώνα

Δύο φτερούγες, σκοτεινές σαν απανθρακωμένο ξύλο και χτενισμένες με λεπτές κίτρινες γραμμές, ανοίγουν σχεδόν ως τις άκρες του ζωγραφικού πεδίου και κλείνουν γύρω από μία και μόνη θωρακισμένη μορφή. Πρόκειται για την εικόνα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και του Ιησού του Ναυή στα Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας, καταγεγραμμένη στα ρωσικά ως Εμφάνιση του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Ιησού του Ναυή (Yavlenie arkhangela Mikhaila Iisusu Navinu), με τον Ιησού του Ναυή να φέρει το σλαβονικό του όνομα, Iisus Navin. Το μουσείο αποδίδει το έργο στη σχολή του Ροστόφ και του Σούζνταλ και το χρονολογεί στα τέλη του 12ου αιώνα. Ζωγραφισμένη με αυγοτέμπερα σε ξύλινο υπόστρωμα προετοιμασμένο με γύψο, η εικόνα έχει διαστάσεις 50,0 × 35,8 εκατοστά και φέρει τον αριθμό ευρετηρίου Ж-257 στην καταγραφή του μουσείου.

Εικόνα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και του Ιησού του Ναυή: μετωπικός θωρακισμένος αρχάγγελος με σκούρες φτερούγες με κίτρινες γραμμές, κόκκινο χιτώνα και μαύρο διακοσμημένο μανδύα σε ραγισμένο ανοιχτό βάθος
Εμφάνιση του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Ιησού του Ναυή, σχολή Ροστόφ και Σούζνταλ, τέλη 12ου αιώνα. Αυγοτέμπερα σε ξύλο με γύψινη προετοιμασία, 50,0 × 35,8 εκ. Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας, Ж-257.

Από τους δύο πρωταγωνιστές που κατονομάζει ο τίτλος, μόνο ο ένας σώζεται ευανάγνωστος. Όρθιος, μετωπικός και ολόσωμος στέκει ο αρχάγγελος, με θώρακα, κοντό κόκκινο χιτώνα και μαύρο μανδύα διάσπαρτο με μικρά χρυσοκίτρινα μοτίβα. Ο Ιησούς του Ναυή, εκείνος που τον συνάντησε κοντά στην Ιεριχώ, έχει περιοριστεί σε αχνά ίχνη χρώματος στην κάτω αριστερή γωνία του πεδίου.

Η συνάντηση κοντά στην Ιεριχώ στο πέμπτο κεφάλαιο του Ιησού του Ναυή

Σύντομο το βιβλικό επεισόδιο. Στο πέμπτο κεφάλαιο του βιβλίου Ιησού του Ναυή, μετά τη διάβαση του Ιορδάνη και το Πάσχα στα Γάλγαλα, ο Ιησούς σηκώνει τα μάτια του κοντά στην Ιεριχώ και βλέπει κάποιον να στέκεται απέναντί του με γυμνό ξίφος στο χέρι. Όταν τον ρωτά αν είναι με το μέρος του Ισραήλ ή με το μέρος των εχθρών, ο άγνωστος απαντά ότι ήρθε ως αρχηγός της στρατιάς του Κυρίου. Ο Ιησούς πέφτει τότε με το πρόσωπο στη γη και προσκυνεί, και ακούει να του λένε να βγάλει τα σανδάλια του, γιατί ο τόπος όπου στέκεται είναι άγιος (Ιησούς του Ναυή 5:13–15).

Τον αρχηγό η Γραφή δεν τον κατονομάζει. Η σημείωση που συνοδεύει το κείμενο στην έκδοση της Διάσκεψης των Καθολικών Επισκόπων των Ηνωμένων Πολιτειών αφήνει ανοιχτές δύο αναγνώσεις: είτε πρόκειται για τον ίδιο τον Κύριο είτε για άγγελο πολεμιστή που μιλά εξ ονόματος Εκείνου που τον απέστειλε. Ο τίτλος του Κρεμλίνου τον ταυτίζει με τον Μιχαήλ. Παρουσιάζοντας το 2023 την έκθεσή τους για τους στρατιωτικούς αγίους, τα Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας περιέγραψαν τον Μιχαήλ ως Αρχιστράτηγο, δηλαδή ανώτατο διοικητή της ουράνιας στρατιάς, μορφή που έχαιρε ιδιαίτερης τιμής στη Ρωσία. Το προσωνύμιο αυτό αντιστοιχεί στενά στο αξίωμα που διεκδικεί για τον εαυτό του ο ένοπλος άγνωστος της Ιεριχώς. Ιδωμένη μέσα από αυτή την ταύτιση, η εικόνα δείχνει τη στιγμή της αποκάλυψης από την πλευρά του αγγέλου: ο αρχηγός προβάλλεται ολόκληρος, ένοπλος και μετωπικός, ενώ ο άνθρωπος που δέχεται το όραμα παραμερίζεται στο περιθώριο.

Ο Μιχαήλ ως πολεμιστής: μορφή, ενδυμασία και όπλα

Αξονική διάταξη διέπει τη σύνθεση. Η κεφαλή βρίσκεται ακριβώς κάτω από το άνω περιθώριο, τα πόδια με τα κόκκινα υποδήματα σχεδόν αγγίζουν το κάτω, και οι δύο φτερούγες, που υψώνονται πάνω από τους ώμους και κατεβαίνουν ως τις κνήμες, πλαισιώνουν το σώμα σαν δύο σκοτεινά παραθυρόφυλλα. Ανάμεσά τους το χρώμα συγκεντρώνεται σε μια στενή κάθετη ζώνη: χρυσοκίτρινο στο στήθος, κόκκινο στους γοφούς, μαύρο και κίτρινο στον μανδύα που απλώνεται πίσω.

Κεφαλή και φτερούγες

Στενό ωοειδές το πρόσωπο, με μακριά ευθεία μύτη, αμυγδαλωτά μάτια κάτω από τοξωτά φρύδια και μικρό στόμα. Οι λαδιές σαρκώσεις του έχουν τριφτεί και διασχίζονται από ρωγμές, έτσι ώστε τα χαρακτηριστικά να διαβάζονται σήμερα περισσότερο ως σχέδιο παρά ως πλασμένος όγκος. Δίπλα στο μάγουλο, μια βαριά μάζα καστανών μαλλιών πέφτει στην αριστερή πλευρά του αρχαγγέλου. Στην κορυφή της κεφαλής σώζεται ένας μικρός κόκκινος τόνος, ίσως ο κόμπος της ταινίας των μαλλιών, ενώ μια κόκκινη λωρίδα σημαδεύει το περιλαίμιο.

Οι φτερούγες είναι ζωγραφισμένες σε πολύ σκούρο καφέ, σχεδόν μαύρο, με πυκνές παράλληλες κίτρινες πινελιές που ακολουθούν τη φορά των φτερών. Κατά μήκος της κάτω εσωτερικής παρυφής της αριστερής φτερούγας του αρχαγγέλου τρέχει μια σειρά από κοντές λευκές πινελιές, που διαβάζεται ως γραμμή από άκρες φτερών κοντά στον ώμο. Ανάλογη σειρά σώζεται και στην απέναντι φτερούγα, αν και ορισμένα τμήματά της διακρίνονται λιγότερο καθαρά.

Θώρακας, χιτώνας και χλαμύδα

Στο στήθος, ο θώρακας συντίθεται από μικρές επαναλαμβανόμενες μονάδες σε χρυσοκίτρινους τόνους, σειρές από φολίδες ή ελάσματα που χωρίζονται με οριζόντιες ταινίες, με ζώνη στη μέση. Από κάτω, πάνω από τους γοφούς, κρέμεται ένας κροσσός από μακριές κάθετες λωρίδες, οι πτέρυγες της στρατιωτικής ενδυμασίας. Ύστερα αρχίζει το κόκκινο: ένας κοντός χιτώνας, που ο ποδόγυρός του σπάει σε μυτερά τμήματα με λευκό περίγραμμα το καθένα, ώστε η φόδρα να φαίνεται κάτω από το κιννάβαρι. Τα σκέλη ντύνονται με σκούρες καφέ περισκελίδες, διασχισμένες από ένα αχνό ρομβοειδές πλέγμα, και τα πόδια, πολύ φθαρμένα, είναι κόκκινα.

Μαύρη η χλαμύδα. Καλύπτει τον αριστερό ώμο του αρχαγγέλου και πέφτει πίσω από το σώμα, και από τις δύο πλευρές, ως κάτω από τα γόνατα, με την επιφάνειά της σπαρμένη με μικρά κίτρινα κοσμήματα: κατά κύριο λόγο διακλαδισμένα σχήματα που θυμίζουν κλωνάρια, και ανάμεσά τους λίγα μικρότερα σημάδια σε σχήμα αιχμής βέλους. Πάνω σε τόσο σκούρο ύφασμα ο κίτρινος διάκοσμος ξεχωρίζει καθαρά, και χάρη κυρίως σε αυτό το διάσπαρτο μοτίβο ο μανδύας, κατά τα άλλα κοντινός σε τόνο με τις φτερούγες, αποσπάται από αυτές.

Τα χέρια και τα όπλα

Το δεξί χέρι του αρχαγγέλου, με μανίκι διακοσμημένο όπως ο θώρακας, υψώνεται προς τα έξω ως το ύψος του ώμου. Η παλάμη, που σήμερα διαβάζεται ως μια κόκκινη κηλίδα, κλείνει γύρω από το πάνω άκρο ενός μακριού καφέ κονταριού, το οποίο κατεβαίνει δίπλα στο σώμα και λεπταίνει προς το ύψος του γονάτου. Το αριστερό χέρι κρατιέται χαμηλότερα, στη μέση, και σφίγγει μια λαβή, από την οποία μια σκούρα μορφή γέρνει λοξά προς τα κάτω, πάνω στον μανδύα. Σκούρο χρώμα πάνω σε σκούρο ένδυμα, και επιπλέον οι απώλειες της επιφάνειας: δύσκολο, επομένως, να κριθεί αν πρόκειται για λεπίδα ή για θηκάρι, και άρα αν το ξίφος εικονίστηκε γυμνό. Αξίζει το ζήτημα να μείνει ανοιχτό, αφού το βιβλικό κείμενο μιλά ρητά για γυμνό ξίφος, και ένας ένοπλος άγγελος με ένα όπλο σε κάθε χέρι θα ανταποκρινόταν σε αυτό με τον δικό του τρόπο.

Ο Ιησούς του Ναυή και το φθαρμένο κάτω πεδίο

Κοντά στην κάτω αριστερή γωνία, δίπλα στο δεξί πόδι του αρχαγγέλου, το ανοιχτόχρωμο βάθος διακόπτεται από μικρές περιοχές γαλαζοπράσινου, σκούρου γκρίζου και κόκκινου. Η θέση τους, χαμηλά και στο πλάι του αγγέλου, είναι ακριβώς εκεί όπου θα στεκόταν φυσικά μια μικρότερη μορφή, σκυμμένη ή γονατισμένη μπροστά του, όπως απαιτεί η αφήγηση του πέμπτου κεφαλαίου του Ιησού του Ναυή και όπως υπονοεί ο τίτλος του μουσείου. Τίποτε σε εκείνη τη γωνία, ωστόσο, δεν μπορεί πλέον να περιγραφεί με βεβαιότητα ως μορφή: η στάση και η ενδυμασία της, όπως και η κλίμακά της σε σχέση με τον αρχάγγελο, έχουν χαθεί. Ό,τι δεν δείχνει πια το χρώμα, το συμπληρώνουν ο τίτλος και το κείμενο της Γραφής.

Η ίδια αβεβαιότητα αγγίζει και την επιγραφή. Ίχνη γραμμάτων απομένουν στις άνω γωνίες του πεδίου, εκατέρωθεν της κεφαλής, εκεί όπου κανονικά θα τοποθετούνταν η επιγραφή του ονόματος, οι μορφές όμως που σώζονται είναι υπερβολικά αποσπασματικές για να στηρίξουν μια ανάγνωση.

Αυγοτέμπερα σε γύψο: το σανίδι και η κατάστασή του

Το σανίδι ανήκει στον τύπο με χαμηλωμένο κεντρικό πεδίο και υπερυψωμένα περιθώρια. Βαμμένα σε λαδοκίτρινο, τα περιθώρια χωρίζονται από το πεδίο με μια στενή ακμή, ορατή ακόμη κατά μήκος της κάτω πλευράς. Μικρές οπές στίζουν κατά διαστήματα τα περιθώρια, σαν εκείνες που αφήνουν τα καρφιά, γεγονός που υποδηλώνει ότι κάτι ήταν κάποτε στερεωμένο στις παρυφές.

Οι φθορές είναι εκτεταμένες και κατανέμονται ομοιόμορφα. Πυκνό δίκτυο ρωγμών διατρέχει το ανοιχτόχρωμο βάθος, οι αποφολιδώσεις έχουν ανοίξει νησίδες λευκής γύψινης προετοιμασίας γύρω από τη μορφή, και κατά μήκος των περιθωρίων μεγαλύτερες απώλειες αποκαλύπτουν από κάτω το καφέ ξύλο. Η ίδια η μορφή έχει υποστεί λιγότερα από το βάθος, παρότι το πρόσωπο, το δεξί χέρι και τα πόδια είναι τριμμένα και το μαύρο του μανδύα έχει χάσει μέρος του διακόσμου του στην κάτω παρυφή.

Μια τεχνική λεπτομέρεια χρειάζεται προσοχή. Η καταγραφή του μουσείου αναφέρει ως υλικά μόνο ξύλο, γύψο και αυγοτέμπερα, χωρίς καμία μνεία επιχρύσωσης. Οι χρυσίζουσες επιφάνειες της εικόνας, στον θώρακα, στο μανίκι, στις ραβδώσεις των φτερών και στον διάκοσμο της χλαμύδας, μπορούν επομένως να περιγραφούν με βάση το χρώμα τους, ως κίτρινες και χρυσοκίτρινες, ενώ το αν χρησιμοποιήθηκε φύλλο μετάλλου ή χρυσός σε σκόνη η καταγραφή το αφήνει ανεπιβεβαίωτο.

Η σχολή Ροστόφ-Σούζνταλ και η χρονολόγηση της εικόνας του Αρχαγγέλου Μιχαήλ και του Ιησού του Ναυή

Η απόδοση στη σχολή του Ροστόφ και του Σούζνταλ και η χρονολόγηση στα τέλη του 12ου αιώνα είναι εκείνες που δίνουν τα Μουσεία του Κρεμλίνου της Μόσχας. Ως κύρια δημοσίευση της εικόνας η καταγραφή παραπέμπει στον επιστημονικό κατάλογο των εικόνων του 11ου έως των αρχών του 15ου αιώνα από τον Ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Κρεμλίνο της Μόσχας, που εκδόθηκε το 2007 από τους A. I. Yakovleva, O. V. Zonova, I. Ya. Kachalova, N. D. Markina, E. Ya. Ostashenko, L. A. Shchennikova και E. P. Salikova. Η ένταξή της σε εκείνον τον τόμο την τοποθετεί ανάμεσα στα αρχαιότερα έργα που συνδέονται με τις συλλογές του ναού, μέσα σε ό,τι η ρωσική επιστήμη ονομάζει προμογγολική περίοδο.

Η εικόνα περιλαμβάνεται επίσης στον κατάλογο των S. Brun και M. Vilkova που συνόδευσε το 2023 την έκθεση Η ουράνια στρατιά. Εικόνα και τιμή. Το βιβλίο, αφιερωμένο στους στρατιωτικούς αγίους της ρωσικής και της βυζαντινής τέχνης, συγκεντρώνει περισσότερα από εκατόν τριάντα έργα από τον 11ο έως τον 20ό αιώνα και ανοίγει τις ενότητές του με την τιμή του Μιχαήλ ως Αρχιστρατήγου. Σε αυτή τη συντροφιά, το σανίδι των τελών του 12ου αιώνα στέκει στην κεφαλή μιας μακριάς σειράς. Το Κρεμλίνο διαθέτει, για παράδειγμα, μια μοσχοβίτικη εικόνα με το ίδιο θέμα, του 16ου ή του 17ου αιώνα, με διαστάσεις 40,0 × 32,5 × 3,0 εκατοστά μαζί με την επένδυσή της (Ж-2029/1), καθώς και μια μνημειώδη μοσχοβίτικη εικόνα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ με τις Πράξεις των Αγγέλων από τη ζώνη των δεσποτικών εικόνων, χρονολογημένη στα τέλη του 14ου ή στις αρχές του 15ου αιώνα, διαστάσεων 235,5 × 182,2 εκατοστών (Ж-469). Και οι δύο απέχουν αιώνες από το Ж-257 - η μεταγενέστερη μοσχοβίτικη εκδοχή αποτελεί όψιμη επεξεργασία του ίδιου θέματος - και αμφότερες δημοσιεύθηκαν στον ίδιο κατάλογο του 2023.