Βυζαντινή Τέχνη

Ο Άγιος Ιάκωβος ο Πέρσης στο Στάρο Ναγκόριτσανε

Ένα κόκκινο μεταξωτό κάλυμμα κεφαλής, με την κορυφή του να υψώνεται σε χαμηλή αιχμή και τη γούνινη παρυφή κατεβασμένη σχεδόν ως τα φρύδια, προσδίδει στον Άγιο Ιάκωβο τον Πέρση μια όψη που ο θεατής ίσως δεν θα περίμενε να συναντήσει ανάμεσα στους μάρτυρες ενός βυζαντινού ναού. Η ολόσωμη μορφή ανήκει στις νωπογραφίες του ναού του Αγίου Γεωργίου στο Στάρο Ναγκόριτσανε (Ναγκόριτσινο), που φιλοτέχνησαν ο Μιχαήλ Αστραπάς και ο Ευτύχιος το 1317–1318. Βρίσκεται στον νοτιοδυτικό πεσσό του κυρίως ναού, στο αριστερό τμήμα της πλευράς που μοιράζεται με τον Απόστολο Πέτρο. Μάρτυρα τον δηλώνει ο σταυρός που κρατά μπροστά στο στήθος. Η υπόλοιπη ενδυμασία του —το κάλυμμα, το φαρδύ κεντητό περιλαίμιο, ο βαρύς μανδύας— ανήκει στην αμφίεση ανθρώπου υψηλής θέσης.

Κεφαλή και άνω μέρος του σώματος του Αγίου Ιακώβου του Πέρση στο Στάρο Ναγκόριτσανε, που κρατά σταυρό και φορά κεντητό περιλαίμιο και ιώδη μανδύα
Μιχαήλ Αστραπάς και Ευτύχιος, Άγιος Ιάκωβος ο Πέρσης, 1317–1318. Λεπτομέρεια της νωπογραφίας στον νοτιοδυτικό πεσσό του κυρίως ναού, Ναός του Αγίου Γεωργίου, Στάρο Ναγκόριτσανε.

Τη σημερινή του μορφή ο ναός την οφείλει στον Σέρβο βασιλιά Στέφανο Ουρό Β΄ Μιλούτιν, ενώ η ζωγραφική του διακόσμηση ολοκληρώθηκε το έτος 6826 κατά το βυζαντινό σύστημα χρονολόγησης, δηλαδή το 1317/18. Στον συγκεκριμένο πεσσό οι ζωγράφοι είχαν ελάχιστο χώρο στη διάθεσή τους. Πώς κατόρθωσαν να εντάξουν μια όρθια μορφή σε στενό κατακόρυφο πεδίο χωρίς εκείνη να φαίνεται στριμωγμένη; Αυτό είναι ίσως το πρώτο που έχει να μας διδάξει η νωπογραφία.

Ολόσωμη μορφή σε στενό πεσσό

Ο Ιάκωβος στέκεται μετωπικά, και η σύνθεση στηρίζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου σε κατακόρυφες γραμμές. Το δεξί του χέρι, υψωμένο μπροστά στον κορμό, σφίγγει το στέλεχος ενός ραδινού σταυρού, σχεδιασμένου με λεπτές, ανοιχτόχρωμες πινελιές πάνω στο κόκκινο του χιτώνα: ο αντίχειρας ακουμπά κατά μήκος του στελέχους, ενώ τα δάχτυλα το περιβάλλουν. Το αριστερό, κατεβασμένο, μένει κρυμμένο κάτω από τον μανδύα. Τίποτα δεν προεξέχει στα πλάγια. Με αυτή την οικονομία της χειρονομίας, και με τον μανδύα, που πέφτει φυσικά πάνω σε χαμηλούς, επικλινείς ώμους και κατεβαίνει έπειτα σε μαλακές, βαθιές πτυχές προς το κράσπεδο, η μορφή προσαρμόζεται στην αβαθή επιφάνεια του πεσσού. Την ίδια κάθοδο επαναλαμβάνει από κάτω ο ζωσμένος χιτώνας.

Μεγάλο μέρος της δουλειάς το κάνουν αυτές οι μακριές πτυχές. Στον γκριζοϊώδη μανδύα οι ζωγράφοι χάραξαν σκουρότερα αυλάκια ανάμεσα σε φαρδιές, φωτεινότερες ράχες, και στην αριστερή πλευρά της μορφής (δεξιά στην παράσταση) μια βαθιά σκιά διατρέχει σχεδόν όλο το ύψος της ορατής πτυχολογίας, συγκρατώντας το άκρο της σύνθεσης σαν παραστάδα. Το όρθιο παράστημα του Αγίου προκύπτει από το ύφασμα πριν ακόμη διαβαστεί στο σώμα.

Μέσα σε αυτή τη σε μεγάλο βαθμό συμμετρική διάταξη, η ελαφριά στροφή του κεφαλιού και το βλέμμα προς την αντίθετη κατεύθυνση ζωντανεύουν τη μορφή, αφήνοντάς την ωστόσο σταθερή και ήρεμη. Πίσω της απλώνεται κάμπος έντονα μπλε, φθαρμένος κατά τόπους σε ανοιχτότερη, διάστικτη επιφάνεια, πάνω στον οποίο το ώχρινο φωτοστέφανο και τα θερμά χρώματα της ενδυμασίας ξεχωρίζουν έντονα.

Η αυλική ενδυμασία στη νωπογραφία του Αγίου Ιακώβου του Πέρση

Το πιο ιδιότυπο στοιχείο είναι το κάλυμμα κεφαλής. Πρόκειται για στρογγυλό μεταξωτό κάλυμμα, στο ίδιο κόκκινο με τον χιτώνα, με κωνική κορυφή χωρισμένη σε επίπεδα ανοιχτότερου και σκουρότερου κόκκινου, ώστε οι έδρες να πιάνουν το φως κατά μήκος καθαρών ακμών. Γύρω από το κάτω χείλος του μια παχιά ταινία γούνας κατεβαίνει πάνω στο μέτωπο. Οι ζωγράφοι την απέδωσαν με ώχρα και καφέ, με κοντές παράλληλες πινελιές που υποβάλλουν την υφή της προβιάς χωρίς να περιγράφουν τις τρίχες μία προς μία.

Στους ώμους απλώνεται ένα φαρδύ κεντητό κομμάτι σε ανοιχτό ωχροχρυσό, διακοσμημένο με σπειροειδείς βλαστούς που κλείνουν σε μετάλλια, καθένα από τα οποία περικλείει ένα σκούρο στυλιζαρισμένο άνθος. Το κάτω άκρο του φέρει ταινία από κύκλους πάνω από μια σειρά λευκών στιγμών σαν μαργαριτάρια. Η γαλάζια ταινία στη λαιμόκοψη του χιτώνα επαναλαμβάνει το μοτίβο των ελικοειδών βλαστών με άνθη, περιορισμένο εδώ ανάμεσα σε δύο σειρές μαργαριταρένιων στιγμών. Το κόσμημα αυτό, με τους στυλιζαρισμένους έλικες και τα άνθη, επανέρχεται στη διακόσμηση του ναού. Επαναλαμβανόμενο σε δύο μέρη της ίδιας ενδυμασίας, με διαφορετικά χρώματα, δένει το περιλαίμιο και την ταινία της λαιμόκοψης σε μία ενιαία διακοσμητική ζώνη ακριβώς κάτω από το κεφάλι.

Ο ίδιος ο χιτώνας, σήμερα πολύ τριμμένος, είναι κόκκινος, με διάσπαρτες λευκές απώλειες στο στήθος και μια ωχρότερη, σχεδόν ροζ περιοχή εκεί όπου η επιφάνεια έχει φθαρεί περισσότερο. Σε αντίστιξη μαζί του, ο σκούρος μανδύας, το φωτεινό περιλαίμιο και το κόκκινο κάλυμμα συνθέτουν μια αριστοκρατική εικόνα. Το κάλυμμα και η γούνα, μαζί με το επίθετο που είναι γραμμένο δίπλα στο φωτοστέφανο, φαίνεται ότι προορίζονταν να δηλώσουν τον Άγιο Ιάκωβο τον Πέρση ως ξένο υψηλής θέσης, και αυτός ακριβώς ο συνδυασμός χαρίζει στη μορφή την ελαφριά αύρα εξωτισμού που αποπνέει πάνω στον μπλε κάμπο.

Η κεφαλή: πλάσιμο, κόμη και φωτοστέφανο

Από κοντά, το πρόσωπο είναι ένα μακρύ ωοειδές, που το πλαισιώνουν από πάνω η γούνινη παρυφή και η κόμη, η οποία πέφτει σε μαλακούς κυματισμούς πίσω από τους ώμους αφήνοντας τα χαρακτηριστικά εντελώς ελεύθερα. Μέσα από τα μαλλιά προβάλλει το δεξί αυτί (αριστερά για τον θεατή). Η μύτη είναι μακριά και ευθεία, με τη ράχη της φωτισμένη από μια στενή ανταύγεια που ξεκινά από τα φρύδια και φτάνει ως την άκρη. Το στόμα, μικρό, έχει γεμάτο κοκκινωπό κάτω χείλος κάτω από ένα πεσμένο μουστάκι. Στο πηγούνι η κοντή γενειάδα χωρίζεται σε δύο μικρές αιχμές.

Κεφαλή του Αγίου Ιακώβου του Πέρση στο Στάρο Ναγκόριτσανε, με κόκκινο κάλυμμα με γούνινη παρυφή, κυματιστά μαλλιά, διχαλωτή γενειάδα και ώχρινο φωτοστέφανο
Λεπτομέρεια της κεφαλής: το μεταξωτό κάλυμμα με τη γούνινη παρυφή και το πλάσιμο του προσώπου, με τμήμα της ελληνικής επιγραφής που κατονομάζει τον Ιάκωβο. Ναός του Αγίου Γεωργίου, Στάρο Ναγκόριτσανε.

Το πλάσιμο είναι καθαρό και ελεγχόμενο. Πρασινωποί σκιεροί τόνοι διαφαίνονται στις κόγχες των ματιών, κατά μήκος των παρειών και στον μακρύ λαιμό, ενώ τα φωτισμένα μέρη χτίζονται με θερμούς ώχρινους τόνους σάρκας και πινελιές ροζ στα μάγουλα και στα χείλη. Τα βαριά άνω βλέφαρα και τα ελαφρά τοξωτά φρύδια δίνουν στην έκφραση τη βαρύτητά της, αν και η συνολική διάθεση μένει σοβαρή και προσηνής, χωρίς αυστηρότητα.

Οι απώλειες του χρωματικού στρώματος, αν και πολυάριθμες, είναι κατά κανόνα μικρές. Συγκεντρώνονται στη δεξιά παρειά του Αγίου, στη γενειάδα και γύρω από το πηγούνι, με επιπλέον στίγματα στο μέτωπο και στα μαλλιά. Μεγαλύτερες φθορές εμφανίζονται στον μπλε κάμπο, κυρίως πάνω αριστερά. Το φωτοστέφανο, ένας φαρδύς ωχροκίτρινος δίσκος που κλείνει με σκούρο περίγραμμα και εξωτερικό λευκό δακτύλιο, έχει διασωθεί σε σχετικά καλή κατάσταση, και η λιτή επιφάνειά του φέρνει το κεφάλι προς τα εμπρός.

Όνομα και επίθετο στην ελληνική επιγραφή

Η επιγραφή είναι γραμμένη με λευκά ελληνικά μεγαλογράμματα πάνω στον μπλε κάμπο και κατανέμεται γύρω από το φωτοστέφανο. Πάνω αριστερά βρίσκεται το συντομογραφημένο Ἁ(γιος). Πάνω δεξιά ακολουθεί το όνομα ως ΙΑΚΟΒ, με όμικρον στη θέση του ωμέγα. Χαμηλότερα, εκατέρωθεν των ώμων, το επίθετο μοιράζεται ανάμεσα στο ὁ Π(έ)ρ αριστερά, με σημείο συντομογραφίας, και στο CIC δεξιά: δύο σεληνοειδή σίγμα που περικλείουν ένα ιώτα. Διαβασμένη ενιαία, η φράση δίνει ὁ Πέρσις, «ο Πέρσης», με τη γραφή ιώτα αντί ήτα που ήταν συνήθης στην εποχή.

Η γλώσσα αξίζει προσοχής. Οι κτητορικές επιγραφές του ναού που καταγράφει το πρόγραμμα Maps of Power της Αυστριακής Ακαδημίας Επιστημών, εκείνη του 1313 στη δυτική είσοδο του νάρθηκα και εκείνη του 1318 στο εσωτερικό, είναι και οι δύο σλαβονικές, ενώ το όνομα του Αγίου γράφεται εδώ στα ελληνικά. Μέσα στο ίδιο κτίριο, οι γραπτές επιγραφές των μορφών και τα κείμενα που καταγράφουν την ίδρυση μιλούν, έτσι, διαφορετικές γλώσσες.

Ο Πέρσης αυλικός και το μαρτύριό του

Η ενδυμασία γίνεται κατανοητή μέσα από το Μαρτύριο του Αγίου. Σύμφωνα με τη διήγηση όπως την αναπαράγει η Μονή Μαρ Γιακούμπ στη Συρία, της οποίας είναι προστάτης, ο Ιάκωβος καταγόταν από επιφανή χριστιανική οικογένεια της Περσίας και ανήλθε στα ύψιστα αξιώματα της αυλής του Πέρση βασιλιά Ισδιγέρδη. Ευνοούμενος του βασιλιά, αρνήθηκε την πίστη του. Η μητέρα και η σύζυγός του έκοψαν τότε κάθε δεσμό μαζί του με επιστολή, κι εκείνος επέστρεψε στον Χριστιανισμό, τον οποίο ομολόγησε δημόσια ενώπιον του ηγεμόνα. Η τιμωρία που επελέγη ήταν να τεμαχιστεί το σώμα του άρθρωση προς άρθρωση, και τελικά αποκεφαλίστηκε. Από αυτόν τον τρόπο θανάτου προέρχεται το λατινικό επίθετο Intercisus, «κατακομματιασμένος». Η μνήμη του μαρτυρίου του τιμάται στις 27 Νοεμβρίου κατά το βυζαντινό εορτολόγιο.

Η νωπογραφία παρουσιάζει τον Άγιο Ιάκωβο τον Πέρση ως αυλικό, που φέρει τα σημεία του αξιώματος το οποίο κάποτε εκτιμούσε και κρατά τον σταυρό που μαρτυρεί πώς το απαρνήθηκε. Τα βασανιστήρια μένουν έξω από την παράσταση. Αν οι ζωγράφοι ήθελαν η αντίθεση ανάμεσα στο γουνοστόλιστο κάλυμμα και στον σταυρό του μάρτυρα να διαβαστεί ακριβώς με αυτούς τους όρους, δεν μπορεί να εξακριβωθεί. Τα δύο στοιχεία πάντως, τοποθετημένα το ένα πάνω από το άλλο στον κεντρικό άξονα της μορφής, είναι οι πόλοι ανάμεσα στους οποίους οικοδομείται η εικόνα.

Ο Μιχαήλ Αστραπάς, ο Ευτύχιος και ο ναός του Αγίου Γεωργίου

Το κτίριο όπου βρίσκεται η μορφή έχει μακρύτερη ιστορία από τη διακόσμησή του. Στη θέση υπήρχε παλαιότερος ναός, και το ανώτερο τμήμα του σημερινού κτίσματος υψώθηκε πάνω στους ερειπωμένους τοίχους του το 1312/13, επί του βασιλιά Μιλούτιν (βασ. 1282–1321), όπως καταγράφει η σλαβονική επιγραφή πάνω από τη δυτική είσοδο. Η ίδια επιγραφή κατονομάζει επίσης τη βασίλισσα Σιμωνίδα και έναν ηγούμενο ονόματι Αντόνιι (Andonij), γεγονός που υποδηλώνει την ύπαρξη μονής δίπλα στον ναό εκείνη την εποχή. Το αποτέλεσμα είναι ένας σταυροειδής εγγεγραμμένος πεντάτρουλος ναός, με ημικυλινδρικούς θόλους και σταυροθόλια και ημικυκλική αψίδα. Η παλαιότερη τοιχοποιία παραμένει ευδιάκριτη, ιδίως στη βόρεια πλευρά.

Η ζωγράφιση έγινε επί μεταγενέστερου ηγουμένου, του Βενιαμίν, και η επιγραφή του εσωτερικού χρονολογεί την ολοκλήρωσή της στο έτος 6826, που αντιστοιχεί στο 1317/18. Ως ζωγράφοι αναφέρονται ο Μιχαήλ και ο Ευτύχιος. Στον νοτιοδυτικό πεσσό, ο Άγιος Ιάκωβος ο Πέρσης τους δείχνει σε μικρή κλίμακα τις αρετές που απαιτούσε ολόκληρο το εικονογραφικό πρόγραμμα. Η μορφή προσαρμόζεται στο αρχιτεκτονικό της στήριγμα, με την πτυχολογία να φέρει τη δομή του σώματος. Η ενδυμασία αποδίδεται με διακοσμητική ακρίβεια που αφήνει στο κεφάλι την πρωτοκαθεδρία του, και το πρόσωπο είναι πλασμένο αρκετά καθαρά ώστε να παραμένει ευανάγνωστο από το δάπεδο του κυρίως ναού.