Ο Άγιος Θεόδωρος ο Τήρων στο ψηφιδωτό του διακονικού του Οσίου Λουκά
Με μαύρες ψηφίδες, δεξιά κι αριστερά από την κεφαλή, γράφεται το όνομά του: Άγιος Θεόδωρος ο Τήρων, ο στρατιωτικός μάρτυρας που στην αγγλική βιβλιογραφία απαντά και ως Teron ή ως Theodore the Recruit, δηλαδή ο Νεοσύλλεκτος. Εικονίζεται ως τη μέση, μετωπικός και γενειοφόρος, κρατώντας μπροστά στο στήθος έναν λεπτό λευκό σταυρό. Τη μορφή φιλοξενεί το ανατολικό τύμπανο του διακονικού στο καθολικό του Οσίου Λουκά, του μοναστηριακού ναού της Βοιωτίας που υψώθηκε πάνω από τον τάφο του ερημίτη Λουκά του Στειριώτη - εκείνος εγκαταστάθηκε στις δυτικές πλαγιές του Ελικώνα τη δεκαετία του 940 και εκεί πέθανε, το 953. Το καθολικό και τον ψηφιδωτό του διάκοσμο το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού τα χρονολογεί στο πρώτο μισό του 11ου αιώνα. Η χρονολόγηση όμως αυτή αμφισβητείται εδώ και δεκαετίες, και δεν μπορεί να θεωρηθεί κλειστό ζήτημα.
Μικρή εικόνα, το ψηφιδωτό του Αγίου Θεοδώρου του Τήρωνος βρίσκεται σε ένα πλευρικό διαμέρισμα του Ιερού, σε απόσταση από τις μεγάλες συνθέσεις του κυρίως ναού. Το ενδιαφέρον του ωστόσο ξεπερνά όσα θα υπαινισσόταν η θέση του. Ο μάρτυρας εικονίζεται χωρίς θώρακα, χωρίς δόρυ, χωρίς ασπίδα - επιλογή που ξαφνιάζει σε στρατιωτικό άγιο - και δεν είναι παρά ένας από τους αρκετούς Θεοδώρους του ναού. Το πλήθος τους τράβηξε την προσοχή των ιστορικών που αναζήτησαν τον χορηγό του κτίσματος.
Το τύμπανο στο διακονικό του Οσίου Λουκά
Χρυσό ημικύκλιο το τύμπανο, ορίζεται από κόκκινη ταινία με παρυφή από ανοιχτόχρωμες ψηφίδες. Η βάση του είναι μια ευθεία οριζόντια γραμμή, κόκκινη κι αυτή, που κόβει τη μορφή στο ύψος της μέσης, κι έτσι η προτομή ακουμπά στο κάτω όριο του πεδίου σχεδόν σαν σε στηθαίο. Η κεφαλή με το φωτοστέφανο υψώνεται κοντά στην κορυφή του τόξου. Τα δύο καμπύλα πλευρικά πεδία, άδεια από καθετί άλλο εκτός από τον χρυσό, δέχονται την επιγραφή, διατεταγμένη σε κάθετες στήλες. Λιτό το συνθετικό σχήμα: μετωπική μορφή, ένα μόνο διακριτικό, όλα ταγμένα πάνω σε έναν άξονα. Και η λιτότητα αυτή είναι υπολογισμένη. Το ψηλό στέλεχος του σταυρού επαναλαμβάνει τον κεντρικό κατακόρυφο άξονα, ενώ το φωτοστέφανο, κλεισμένο σε λεπτό κόκκινο δακτύλιο, απηχεί την καμπύλη του τόξου από πάνω του.
Κάτω από το τύμπανο ο τοίχος ανοίγεται σε δύο τοξωτά ανοίγματα. Στο διάχωρο ανάμεσά τους, πάνω στον ίδιο χρυσό κάμπο, υψώνεται ένα συμμετρικό φυτικό κόσμημα. Πράσινος βλαστός διχάζεται σε δύο έλικες που στρέφονται προς τα έξω, φύλλα κόκκινα και λευκά διακλαδίζονται από αυτόν, και στο κέντρο κρέμεται ένας μυτερός κάλυκας σε κόκκινο και λευκό, περιγραμμένος με σκούρες ψηφίδες. Τα εσωράχια των τόξων εκατέρωθεν φέρουν κόκκινο, λευκό και πράσινο διάκοσμο σε σκούρο μπλε βάθος, ενώ στη ζώνη πάνω από το τύμπανο τρέχουν μεγάλα γράμματα μιας άλλης επιγραφής, που διακόπτεται στις άκρες του πεδίου. Η μορφή, με άλλα λόγια, είναι ενταγμένη σε έναν συνεχή ψηφιδωτό μανδύα. Σε όλο το καθολικό, κατά την περιγραφή του Υπουργείου Πολιτισμού, τα χαμηλότερα μέρη των τοίχων καλύπτονται με μαρμάρινη επένδυση και τα ψηφιδωτά καταλαμβάνουν τις ψηλότερες επιφάνειες. Και στον κυρίως ναό τα τύμπανα παραχωρούνται με τον ίδιο τρόπο σε μεμονωμένες ιερές μορφές, όπως η Οδηγήτρια στο ανατολικό τύμπανο της βόρειας κεραίας.
Σε ολόκληρο το πεδίο οι χρυσές ψηφίδες στρώνονται σε σειρές που ακολουθούν την καμπύλη του τόξου και, πιο κοντά στην κεφαλή, τον κύκλο του φωτοστεφάνου. Ελαφρώς ακανόνιστες, στο μέγεθος και στην κλίση. Αυτή ακριβώς η ακανονιστία δίνει στο ψηφιδωτό βάθος την κατακερματισμένη, κινητή ανταύγειά του, όταν το φως γλιστρά επάνω του, και σε έναν χώρο τόσο περιορισμένο όσο το διακονικό το αποτέλεσμα θα πρέπει να ήταν άμεσο και οικείο.
Πρόσωπο και κόμη του Αγίου Θεοδώρου του Τήρωνος
Με τη γραμμική αυστηρότητα που συνδέεται με τα ψηφιδωτά του Οσίου Λουκά είναι δομημένη η κεφαλή. Κοντά καστανά μαλλιά σκεπάζουν το κρανίο σε σειρές από σφιχτές μπούκλες, την καθεμιά περιγραμμένη με σκουρότερες ψηφίδες, και η χαμηλότερη σειρά σχηματίζει αφέλειες πάνω στο μέτωπο. Κάτω από τις μπούκλες προβάλλει το δεξί του αυτί (στα αριστερά του θεατή). Πυκνή και κοκκινοκάστανη, η γενειάδα αποδίδεται σε τούφες με σκουρότερες γραμμές. Φαρδαίνει στα μάγουλα και στενεύει σε μύτη κάτω από το πηγούνι, ενώ πάνω από το κλειστό στόμα γέρνει το μουστάκι.
Μεγάλα αμυγδαλωτά μάτια, με σκούρες ίριδες, κοιτάζουν κάτω από βαριά τοξωτά φρύδια. Η μακριά, ίσια μύτη έχει κατά μήκος της ράχης της μια λωρίδα από ανοιχτόχρωμες ψηφίδες. Η σάρκα στρώνεται σε φωτεινούς, θερμούς τόνους. Σκιές σε λαδί και καφέ μαζεύονται κάτω από τα ζυγωματικά, στο πλάι της μύτης και γύρω από τα μάτια, ώστε το πλάσιμο να επιτυγχάνεται με διαβαθμισμένες ζώνες χρώματος, χωρίς σβησμένες μεταβάσεις. Ιδωμένο από χαμηλά, μέσα στο διαμέρισμα, το πρόσωπο θα διαβαζόταν καθαρό, αυστηρό μάλιστα. Από κοντά διαλύεται σε ένα πλέγμα περιγραμμάτων.
Ο τύπος είναι γνώριμος: η μετωπική προσωπογραφία ως τη μέση, που επανέρχεται πολλές φορές στον ναό - άλλο παράδειγμα, το ψηφιδωτό του Ιωάννου του Χρυσοστόμου σε κόγχη του κυρίως ναού. Εδώ όμως η ενδυμασία είναι που ξεχωρίζει τον μάρτυρα από τον ιεράρχη.
Χλαμύδα, πόρπη και ο σταυρός του μαρτυρίου
Δύο ενδύματα μοιράζουν το σώμα σχεδόν κατακόρυφα. Στη δεξιά του πλευρά (αριστερά του θεατή) φαίνεται πορτοκαλοκόκκινος χιτώνας, με τις πτυχές του σημειωμένες από ανοιχτόχρωμες ραβδώσεις, και το μανίκι του καταλήγει στον καρπό σε διακοσμημένο περικάρπιο από κόκκινες ταινίες και χρυσά τετράγωνα. Τον αριστερό ώμο και βραχίονα, και το μεγαλύτερο μέρος του στήθους, τα καλύπτει σκούρος μπλε μανδύας, μια χλαμύδα, με πτυχές χαραγμένες σε γραμμές ανοιχτότερου μπλε. Η χλαμύδα περνά γύρω από τον λαιμό σαν περιλαίμιο και στερεώνεται στον δεξί ώμο με στρογγυλή κόκκινη πόρπη. Ανάμεσα στο χέρι και στη μπλε μάζα κατεβαίνει στο μπροστινό μέρος μια στενή χρυσή λωρίδα με σκούρες κάθετες γραμμές. Διαβάζεται ως η άκρη ή η παρυφή της χλαμύδας, αν και το ψηφιδωτό δεν ξεκαθαρίζει απόλυτα τη σχέση.
Τον σταυρό τον κρατά με το δεξί χέρι. Τα δάχτυλα κλείνουν γύρω από το στέλεχος κάτω από μια κοντή οριζόντια κεραία, και το μακρύ λευκό στέλεχος συνεχίζει κάτω από τη γροθιά σχεδόν ως το κάτω πλαίσιο. Οι απολήξεις του φαρδαίνουν ελαφρά στα άκρα. Το αριστερό χέρι δεν φαίνεται: μένει κάτω από τη χλαμύδα, και μια στρογγυλεμένη διόγκωση του σκούρου υφάσματος, κοντά στην κάτω δεξιά άκρη της προτομής, μοιάζει να σημαίνει τον κρυμμένο βραχίονα.
Χωρίς όπλα, η ταυτότητα του στρατιωτικού αυτού αγίου στηρίζεται στην επιγραφή και στον σταυρό, το σύμβολο του μαρτυρίου. Η αντίθεση με τον υπόλοιπο ναό είναι εμφανής. Η Carolyn Connor, στη μελέτη της για το καθολικό, παρατηρεί ότι οι στρατιωτικοί άγιοι στα ψηλά εσωράχια των τόξων του κυρίως ναού είναι ολόσωμοι, οπλισμένοι με πολύχρωμη εξάρτυση. Άλλοι, όπως εδώ, εμφανίζονται σε προτομή ή μέσα σε μετάλλια, σε ψηφιδωτό αλλά και σε τοιχογραφία. Στο διακονικό ο στρατιώτης παρουσιάζεται ως μάρτυρας.
Η επιγραφή και οι δύο Άγιοι Θεόδωροι
Η επιγραφή που ταυτίζει τη μορφή είναι γραμμένη με μαύρες ψηφίδες σε ελληνική μεγαλογράμματη γραφή και μοιρασμένη σε δύο στήλες εκατέρωθεν της κεφαλής. Αριστερά, στην κορυφή, ένα άλφα μέσα σε κύκλο - η συνήθης συντομογραφία του «ἅγιος» - και ύστερα το όνομα Θεόδωρος, με τα γράμματα το ένα κάτω από το άλλο. Τα τελευταία γράμματα φαίνεται να ενώνονται σε σύμπλεγμα. Δεξιά, μια δεύτερη στήλη δίνει το επίθετο με το άρθρο του, ὁ Τήρων. Διαβασμένη ολόκληρη, η επιγραφή αποδίδει ὁ ἅγιος Θεόδωρος ὁ Τήρων, δηλαδή «ο Άγιος Θεόδωρος ο Νεοσύλλεκτος».
Το επίθετο έχει βάρος. Η βυζαντινή παράδοση γνώριζε δύο στρατιωτικούς αγίους με το όνομα Θεόδωρος: τον Τήρωνα, τον νεοσύλλεκτο δηλαδή, και τον Θεόδωρο τον Στρατηλάτη, τον στρατηγό. Χωρίς επιγραφή, δύσκολα ξεχωρίζει κανείς τον έναν από τον άλλο. Πόσο δύσκολα; Μέτρο του προβλήματος δίνει ο σχολιασμός μιας σφραγίδας στο Dumbarton Oaks: ανάμεσα σε 777 απεικονίσεις του Αγίου Θεοδώρου στις δημοσιευμένες συλλογές σφραγίδων, μόνο δεκαεπτά φέρουν το επίθετο Τήρων και τριάντα τρεις το επίθετο Στρατηλάτης, ενώ και τα δύο εμφανίζονται σε σφραγίδες μέσα στον 11ο αιώνα. Ο ψηφοθέτης του διακονικού, αντίθετα, δεν άφησε τίποτα στην εικασία. Δίνει και το όνομα και το επίθετο, το καθένα στη δική του στήλη.
Οι Άγιοι με το όνομα Θεόδωρος και η χορηγία του καθολικού
Ούτε κτητορικό έγγραφο ούτε αφιερωματική επιγραφή που να κατονομάζει τον ιδρυτή του καθολικού διαθέτει ο Όσιος Λουκάς, και γι' αυτό το ζήτημα της χορηγίας προσεγγίστηκε από πλάγιους δρόμους. Η Connor μετρά στον ναό περίπου 160 προσωπογραφίες αγίων. Ανάμεσα στους στρατιωτικούς σημειώνει πέντε απεικονίσεις αγίων με το όνομα Θεόδωρος, άλλες χαρακτηρισμένες ως Στρατηλάτης και άλλες ως Τήρων, και προτείνει ότι η ασυνήθιστη αυτή επανάληψη ίσως παραπέμπει στο όνομα του χορηγού, του Θεοδώρου Λεοβάχου. Μέλος μιας εύπορης οικογένειας αξιωματούχων της Θήβας, ο Λεόβαχος μνημονεύεται σε καταστατικό αδελφότητας της περιοχής ως μοναχός και ηγούμενος του Στειρίου. Το ψηφιδωτό του Αγίου Θεοδώρου του Τήρωνος στο διακονικό θα ήταν τότε ένα από μια σειρά εικόνων του ομώνυμου αγίου του. Ελκυστική η υπόθεση, στηρίζεται όμως σε έμμεσες ενδείξεις, και έτσι ακριβώς την παρουσιάζει η ίδια η Connor.
Αμφισβητείται και η χρονολόγησή της. Η Connor τοποθέτησε το καθολικό και τον διάκοσμό του στο δεύτερο μισό του 10ου αιώνα και συνέδεσε το εγχείρημα με την ανάκτηση της Κρήτης από τους Βυζαντινούς το 961. Το Υπουργείο Πολιτισμού, από την άλλη πλευρά, τοποθετεί το κτίριο και τα ψηφιδωτά του στο πρώτο μισό του 11ου αιώνα, θεωρώντας τον Παντοκράτορα και τους αρχαγγέλους του τρούλου μεταγενέστερη φάση. Τη διαφωνία η μορφή του διακονικού δεν τη λύνει. Εκείνο που δείχνει καθαρά είναι η συνοχή του εργαστηρίου: η ίδια μετωπική πειθαρχία, το ίδιο πλάσιμο δεμένο στο περίγραμμα, ο ίδιος χρυσός κάμπος απλώνονται και στα πλευρικά διαμερίσματα, πέρα από τα μέρη του ναού που βλέπουν οι περισσότεροι επισκέπτες. Μαζί με το Δαφνί και τη Νέα Μονή της Χίου, το καθολικό ανήκει στο σειριακό μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς που ενέγραψε η UNESCO το 1990, κυρίως χάρη στα χρυσόβαθα ψηφιδωτά του.
