Ο άγιος Ματθαίος στο ψηφιδωτό της Αναλήψεως της Αγίας Σοφίας Θεσσαλονίκης

Ο Ευαγγελιστής Ματθαίος ανάμεσα στους αποστόλους, στο ψηφιδωτό της Αναλήψεως των τέλών του 9ου αιώνα στην Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης.

Το ψηφιδωτό του αγίου Ματθαίου είναι τμήμα της μνημειώδους Αναλήψεως που καλύπτει τον τρούλο της Αγίας Σοφίας στη Θεσσαλονίκη. Χρονολογείται γενικά στα τέλη του 9ου αιώνα, με συχνή αναφορά σε μια προτεινόμενη χρονολογία γύρω στο 885, και η μορφή ανήκει στον κύκλο των αποστόλων που συγκεντρώνονται κάτω από τον ανερχόμενο Χριστό. Ο Ματθαίος εμφανίζεται στην ηλικιωμένη μορφή που επιβάλλει η βυζαντινή εικονογραφία: λευκά μαλλιά, μακρύ διχαλωτό γένι και ένα διακοσμημένο Ευαγγέλιο που κρατά μπροστά στο σώμα του.

Την ταυτότητά του τη δηλώνει ο κώδικας, ενώ το απότομα υψωμένο χέρι και το βλέμμα προς τα πάνω τον δένουν με το γεγονός που εκτυλίσσεται στο κέντρο του τρούλου. Ένα ατομικό αποστολικό πορτρέτο τραβιέται έτσι μέσα στη μεγαλύτερη κίνηση της Αναλήψεως.

Το ψηφιδωτό του αγίου Ματθαίου και η ταυτότητα του Ευαγγελιστή

Το ψηλό μέτωπο, τα βαθουλωτά μάτια και το μακρύ λευκό γένι του Ματθαίου στήνουν τη φυσιογνωμία ενός υπερήλικου Ευαγγελιστή. Το λεπτό του πρόσωπο είναι έντονα σχεδιασμένο, με πλαστική απόδοση που προκύπτει από σύντομα περάσματα ψηφίδων σε ώχρα, καφέ, λευκό και κοκκινωπό. Γύρω από τα μάτια και τη μύτη, σκούρα περιγράμματα κρατούν τα χαρακτηριστικά ευδιάκριτα από τη μεγάλη απόσταση θέασης του δαπέδου του ναού, όπου οι λεπτότερες διακρίσεις θα δυσκολεύονταν να διαβαστούν.

Το Ευαγγέλιο επιβεβαιώνει την ταύτιση που προσφέρει ο παραδοσιακός φυσιογνωμικός τύπος. Θυμίζει επίσης τη θέση του Ματθαίου ανάμεσα στους τέσσερις Ευαγγελιστές, μεταφέροντας τον συγγραφικό χαρακτήρα της διακονίας του μέσα στη συνάθροιση των αποστόλων. Ούτε ανοίγει τον τόμο ούτε εμφανίζεται να γράφει. Ο κώδικας, κλειστός και σχεδόν μετωπικός, γίνεται με το διακοσμημένο εξώφυλλό του ένα εντυπωσιακό έγχρωμο πεδίο πάνω στις ωχρές πτυχές του ενδύματος.

Το υψωμένο χέρι και το βλέμμα προς τα πάνω

Πάνω από το μέτωπό του, ο Ματθαίος υψώνει το δεξί χέρι, ακολουθώντας με τη χειρονομία την κατεύθυνση των ματιών του προς τον ανερχόμενο Χριστό. Μπορεί να υποδηλώνει προσπάθεια να δει καλύτερα· εικαστικά, ο μακρύς βραχίονας οδηγεί επίσης την προσοχή του θεατή προς τα πάνω, μακριά από το Ευαγγέλιο και προς το κέντρο της σύνθεσης, πέρα από το φωτογραφημένο τμήμα.

Το κεφάλι του γέρνει απότομα, και το γένι συνεχίζει τη διαγώνια κίνηση που άρχισε ο πήχης. Οι συγκλίνουσες αυτές γραμμές διακόπτουν την κατά τα άλλα κάθετη διάταξη του σώματος. Ο Ευαγγελιστής μοιάζει προς στιγμήν αιχμάλωτος ανάμεσα στο όρθιο και το στρεφόμενο, με τη σοβαρότητά του να περιπλέκεται από μια αίσθηση κατάπληξης. Μέσα στον ολόκληρο τρούλο, όπου οι απόστολοι αποκρίνονται με ποικίλες χειρονομίες και κλίσεις της κεφαλής, η ποικιλία αυτή εμποδίζει τον κύκλο να καταλήξει σε στατική πομπή.

Το διακοσμημένο Ευαγγέλιο

Η κοντινή άποψη αποκαλύπτει τη φροντίδα που δόθηκε στο εξώφυλλο του Ευαγγελίου. Η χρυσή επιφάνειά του χωρίζεται από κοκκινωπά περιθώρια σε γεωμετρικά διαμερίσματα που περιέχουν πράσινα κοσμήματα και μικρές ανοιχτόχρωμες ψηφίδες που παραπέμπουν σε μαργαριτάρια ή πολύτιμους λίθους. Ένα μεγάλο πράσινο κόσμημα καταλαμβάνει το κέντρο, ενώ μικρότερα χρωματιστά στοιχεία διανέμονται γύρω του. Στον όγκο δίνεται αρκετό βάθος ώστε τα εξώφυλλα και το σώμα των σελίδων να παραμένουν οπτικά διακριτά.

Απέναντι στις πλατιές εκτάσεις λευκού, γκριζογάλανου και βαθυκόκκινου στα ρούχα του Ματθαίου, το συμπαγές αυτό αντικείμενο διαθέτει ασυνήθιστη χρωματική πυκνότητα. Ο διάκοσμός του σημαδεύει τον πολύτιμο χαρακτήρα του ιερού κειμένου, ενώ το χέρι που το στηρίζει δίνει στο βιβλίο πειστικό υλικό βάρος. Το ψηφιδωτό του αγίου Ματθαίου ταυτίζει τον Ευαγγελιστή μέσα από ένα γνώρισμα που παραμένει και εικονογραφικά ευανάγνωστο και υλικά πειστικό.

Ο Ματθαίος μέσα στο ψηφιδωτό της Αναλήψεως

Η Ανάληψη καταλαμβάνει το κέντρο του τρούλου. Ο Χριστός εμφανίζεται μέσα σε κυκλική δόξα που τη φέρουν άγγελοι· από κάτω, η Θεοτόκος στέκεται ανάμεσα σε δύο αγγέλους, ενώ οι δώδεκα απόστολοι διανέμονται γύρω από τη βάση, ανάμεσα σε στυλιζαρισμένα δέντρα και βραχώδη τμήματα εδάφους. Επιγραφή που προέρχεται από τις Πράξεις 1:11 απευθύνεται στους «άνδρες Γαλιλαίους» που στέκονται και κοιτούν προς τον ουρανό (Πράξ. 1:11).

Μέσα σε αυτό το συντονισμένο πεδίο βλεμμάτων και κινήσεων ανήκει η χειρονομία του Ματθαίου. Οι απόστολοι στρέφονται, υψώνουν τα χέρια ή γέρνουν το κεφάλι, με κάθε απάντηση να συμβάλλει στην κίνηση που περιβάλλει τον σταθερότερο κεντρικό άξονα του Χριστού και της Θεοτόκου. Δίπλα στον Ματθαίο, το δέντρο χωρίζει τη μορφή του από τον γειτονικό απόστολο χωρίς να τον περικλείει πλήρως. Τα κλαδιά του απλώνονται πάνω στο χρυσό βάθος, φέρνοντας ένα στοιχείο του επίγειου τοπίου μέσα στο φωτεινό ψηφιδωτό πεδίο.

Ο οδηγός μνημείου που έχει εκπονήσει το Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων τοποθετεί την Ανάληψη στο τέλος του 9ου αιώνα. Μια χρονολογία γύρω στο 885 έχει συχνά προταθεί μέσω της επιγραφής που κατονομάζει τον αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης Παύλο, αν και η ακριβής σχέση της επιγραφής με την εκτέλεση του ψηφιδωτού παραμένει ανοιχτή προς συζήτηση.

Λεπτομέρεια: ο άγιος Ματθαίος υψώνει το δεξί χέρι προς το μέτωπό του και κρατά πλούσια διακοσμημένο, κλειστό Ευαγγέλιο.

Μνημειακή μορφή και το φως του τρούλου

Στην πληρέστερη έκτασή του, το σώμα του Ματθαίου είναι αισθητά επιμηκυμένο. Οι αναλογίες ανταποκρίνονται στην καμπυλότητα και στο ύψος του τρούλου: μορφές που φαίνονται τεντωμένες από κοντά γίνονται συνεκτικότερες όταν τις βλέπει κανείς από το δάπεδο. Πλατιά χέρια, έντονα διατυπωμένα περιγράμματα προσώπου και δυναμικές πτυχές διατηρούν την ορατότητα της μορφής από μεγάλη απόσταση.

Μακριές, ανώμαλες ζώνες από ψηφίδες βαθυκόκκινες, μπλε και γκρίζες δομούν τον ιματισμό. Κοντά στο κάτω μέρος του σώματος αλλάζουν απότομα κατεύθυνση, αποδίδοντας το στρεφόμενο και επικαλυπτόμενο ύφασμα χωρίς να διαλύουν τη μάζα του. Ο Ματθαίος διατηρεί ουσιαστική σωματική παρουσία, αν και το περιβάλλον χρυσό αναστέλλει κάθε συνηθισμένη αίσθηση ατμόσφαιρας ή μετρήσιμης χωρικής υποχώρησης.

Οι μεμονωμένες χρυσές ψηφίδες, τοποθετημένες σε ελαφρά διαφορετικές γωνίες, παράγουν μια επιφάνεια της οποίας η απόκριση στο φως αλλάζει ανάλογα με τη θέση του θεατή μέσα στον ναό. Κάποιες στιγμές τα ανοιχτόχρωμα ενδύματα αποσπώνται απότομα από το βάθος· άλλοτε οι άκρες τους μοιάζουν σχεδόν να συγχωνεύονται στο φωτεινό πεδίο. Το ψηφιδωτό του αγίου Ματθαίου ανήκει στη σημαντική αναβίωση της μνημειακής παραστατικής εικονογραφίας που ακολούθησε την Εικονομαχία, και την οποία εκπροσωπούν στη Θεσσαλονίκη αρκετά μεγάλα σωζόμενα σύνολα. Η UNESCO εντάσσει την Αγία Σοφία στα παλαιοχριστιανικά και βυζαντινά μνημεία της πόλης, μια ομάδα που διασώζει εξαιρετική μαρτυρία για την εξέλιξη της βυζαντινής μνημειακής τέχνης.

Σχετική ανάγνωση: Το ψηφιδωτό του αποστόλου Ιακώβου στην Αγία Σοφία Θεσσαλονίκης, η συνοδευτική μορφή από τον ίδιο τρούλο της Αναλήψεως· Πρόσωπα αρχαγγέλων στην Παντάνασσα του Μυστρά, μια μεταγενέστερη βυζαντινή προσέγγιση των ιερών προσώπων στη μνημειακή ζωγραφική.